Գործարարին մնում է 2 ելք՝ գողանալ ջուր և ինչ-որ կերպ վերադարձնել վարկը, կամ՝ «գնալ խեղդվել». Գրիգոր Գաբայանը՝ հիդրոէներգետիկ ոլորտում ստեղծված վիճակի մասին

21-րդ դարի զարգացումները յուրահատուկ տենդենց են մատնանշել՝ աշխարհը գնում է դեպի էներգետիկ հեղափոխություն: Վերականգնվող էներգետիկայի, այլ կերպ՝ կանաչ և մաքուր էներգիայի, արտադրությունը դարձել է առաջնային և գերակա ուղղություն՝ նախորդ դարաշրջանում թողնելով նավթային բումը: Tert.am-ի հետ զրույցում նման կարծիք հայտնեց ՀՀ Վերականգնվող Էներգիա Արտադրողների Ասոցիացիայի խորհրդի անդամ, հիդրոտեխնիկ, ճարտարագետ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Գրիգոր Գաբայանը:  

-Պարո՛ն Գաբայան, «ՀՀ Վերականգնվող էներգիա արտադրողների Ասոցիացիան» մի շարք մեթոդոլոգիաների վրա հիմնված մասնագիտական ուսումնասիրություններ է անցկացրել: Հայաստանի հիդրոէներգետիկայի համակարգում առկա ի՞նչ խնդիրներ եք խմբավորել և ի՞նչ եզրահանգումների եք եկել:

- Վերջին ժամանակներս Հայաստանում շատ են քննարկվում փոքր ՀԷԿ-երի հետ կապված հարցերը, որոնք դարձել են ֆիլմ սարսափներում ցուցադրվող Հրեշներ։ Բանը հասել է նրան, որ մարդիկ, որոնք զբաղվում են աշխարհում ամենահարգի ոլորտներից մեկի զարգացմամբ, ամաչում են կիսվել դրա մասին մերձավորների հետ։ Սակայն 21-րդ դարը տեղեկատվության թափանցիկության դարաշրջան է, նորություն չէ, որ ամբողջ աշխարհում խթանվում է անցումը վերականգնվող էներգետիկայի, այդ թվում՝ հիդրոէներգետիկայի, որ որոշ երկրներ, օրինակ՝ Նորվեգիան, երկրի ողջ պահանջարկն ապահովում են ջրի էներգիայով, իսկ ոմանք, օրինակ՝ հարևան Վրաստանը, արագ տեմպերով գնում են այդ ճանապարհով։ Կամ` հանկարծ լսում ենք, որ Եվրամիությունը ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ է իր անդամ երկրներից հաստատել վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման երկարաժամկետ ծրագիրը և առաջնահերթ ֆինանսավորում է այն։ Ինչ-որ երկրներում արտոնյալ ֆինանսավորման աղբյուրներ են ստեղծվում, որոշ երկրներ սահմանում են բավական բարձր սակագներ (օրինակ՝ 22 և ավել ցենտ, իսկ համեմատության համար ասենք, որ Հայաստանում այն 4.5 ցենտ է)։ Չգիտես ինչու, բոլոր միջազգային բանկերը հաճույքով պատրաստ են ցանկացած երկրում` այդ թվում Հայաստանում կազմակերպել արտոնյալ ֆինանսավորում վերականգնվող էներգետիկայի զարգացման համար։  

-Ի՞նչ եք կարծում, ինչո՞ւմ է խնդիրը, եթե այն, ինչ այլ երկրներում հաջողությամբ կիրառվում է,  մեզ մոտ ներդնել չի ստացվում:

-Այսօր ստեղծվել են այնպիսի ճչացող անհամապատասխանություններ, որոնք երկրի փոքր հիդրոէներգետիկան գլխիվայր են դրել, այլանդակել են ինչպես բիզնեսի վարումը, այնպես էլ տարբեր հասարակական և վերահսկող կազմակերպությունների կողմից ընդդիմախոսությունը։ Իսկապես ԱՅԼԱՆԴԱԿԵԼ ԵՆ: Այս ոլորտում  ավելի քան 15 երկրների հետ համագործակցությունն ինձ թույլ է տալիս այդպես կոչելու այն իրավիճակը, ինչ տեղի է ունենում Հայաստանում։ Ավելի քան 40 տարի ընդգրկված լինելով ջրային ռեսուրսների և ջրօգտագործման ոլորտում՝ ինքս կուզենայի համոզվել այն բանում, որ այդ ոլորտում չարչարվող մարդկանց աշխատանքը արժանի է եթե ոչ պարգևի, ապա գոնե լուռ հավանության։

- Կարո՞ղ եք առանձնացնել Ձեր նշած «հրեշածին» գործոններից հիմնականները, որոնք թույլ չեն տալիս Հայաստանում  վերականգնվող էներգետիկայի ոլորտում հաջողության հասնել:

- Առաջնային գործոններից է ջրօգտագործման թույլտվության հարցը: Հայաստանում ջրօգտագործման թույլտվության (ՋԹ) տրամադրման համակարգը բավականին լավ հարմարեցված է արդյունաբերական և կոմունալ-կենցաղային ջրօգտագործմանը: Այստեղ ամեն բան ակնհայտ է։ Արդյունաբերության մեջ որևէ միավոր արտադրանքի համար հաստատված է ջրի որոշակի քանակություն։ Հետևաբար, պարզ հաշվարկների արդյունքում որոշվում և հաստատվում է անհրաժեշտ քանակությունը։ Վերցրեցիր ավելին, ուրեմն խախտեցիր օրենքը։ Խմելու ջրի մատակարարման համար էլ գոյություն ունի մեկ շնչին հասնող ջրի նորմա և որոշակի քանակության շունչ, որոնց պետք է ապահովել խմելու ջրով։ Բայց, չգիտես ինչու, մեր օրենսդիրները որոշել են, որ հիդրոէներգետիկայում ուղտի թամբը կսազի նաև ձիուն։ Կարևոր չէ, թե այն սապատավոր է, չէ՞ որ երկուսինն էլ թամբ է։

Որպեսզի հասկանանք, թե որտեղ է հնարքը, տեսնենք, թե ինչպես են ՓՀԷԿ-երը ՋԹ ստանում։ Իսկ գործընթացը բաղկացած է հետևյալ քայլերից։

Մշակվում է նախագծի տեխնիկատնտեսական հիմնավորումը (ՏՏՀ), որի ընթացքում բավականին լուրջ ուսումնասիրվում է գետի հիդրոլոգիան՝ իրականացնելով գետի ելքերի ավելի քան 60 տարվա չափումների տվյալների վիճակագրական վերլուծություն։ Հայ մասնագետները դեռևս կարողանում են   այդ կատարել գրեթե ողջ աշխարհում ընդունելի բավականին բարձր մասնագիտական մակարդակով։ Հայաստանի գետերի վրա տեղադրված են բավարար քանակի հիդրոլոգիական դիտակայաններ, և առկա տվյալների հավաստիությունը լիովին վստահություն է ներշնչում՝ հակառակ որոշ ընդդիմախոսների կարծիքի, ովքեր ամեն ինչում վատ բան են փնտրում։ Չնայած, կան նախագծեր ոչ ճիշտ հիդրոլոգիական հիմնավորումներով, և այստեղ մեղքը ոչ այնքան տվյալների ոչ հավաստի լինելն է, այլ գործարարի, նախագծողի և թույլատրող մարմնի համատեղ ոչ լուրջ մոտեցման մեջ է։

- Ո՞րն է այս գործընթացում ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի դերը:

- ՏՏՀ միաժամանակ քննարկվում է ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի կողմից։ Այս փուլում ՀԾԿՀ-ն առաջին հերթին գնահատում է հատկացված ռեսուրսի առավելագույն և լիարժեք օգտագործման հարցը։ Այստեղ, խելամիտ գործարարը աշխատում է փոքրացնել ապագա կայանի հզորությունը, իսկ ՀԾԿՀ-ն հակառակը՝ մեծացնել։

- Նշում եք, որ ՀԾԿՀ-ն պահանջում է ավելացնել նախագծվող կայանի հզորությունը, ինչո՞ւ :

-Բանն այն է, որ Հայաստանի գետերում հիմնականում ելքերն անհամաչափ են բաշխված տարվա կտրվածքով։ Պիկերը լինում են տարեկան միայն 2-3 ամիս՝ հեղեղների ժամանակ, իսկ մնացած ամիսներին  (սակավաջրի) միջին ամսական ելքը գրեթե 10 անգամ պակասում է։ Հետևաբար, եթե գործարարն իր բիզնեսը կազմակերպում է գետի փոքր ելքերի հիման վրա, ապա նվազեցնելով իր ներդրումները՝ ավելացնում է կայանի արտադրողականությունը, քանի որ այն լրիվ հզորությամբ կաշխատի ողջ տարվա ընթացքում։ Սակայն նման նախագիծը հակասում է պետական շահերին, քանի որ պետությունը շահագրգռված է ռեսուրսի լիարժեք օգտագործման մեջ։ Հենց դրա համար է, որ ՀԾԿՀ-ն պահանջում է խելամիտ չափով ավելացնել նախագծվող կայանի հզորությունը, որն ընդունելի կլինի ինչպես բիզնեսի, այնպես էլ ռեսուրսի ռացիոնալ օգտագործման տեսանկյունից։

-Ինչպե՞ս է գործարարը ստանում ջրօգտագործման թույլտվությունը, ի՞նչ հիմնավորումներով:

-Նույն ՏՏՀ-ն ներկայացվում է ՀՀ բննախ՝ ՋԹ ստանալու համար։ Նախարարության մասնագետներին է ներկայացվում բավականին ծանրակշիռ 60-70 էջանոց հաշվետվություն, որտեղ, գետի ելքերի բազմատարյա շարքերի վիճակագրական վերլուծություններից ելնելով, որոշվում է, որ գետի տվյալ հատվածում 12 ամիսներից յուրաքանչյուր ամսում դիտարկվելու է ՄԻՋԻՆՈՒՄ ինչ-որ մեծության ելք։ Ամենատարրական մաթեմատիկայում դա նշանակում է, որ կայանի շահագործման տարիների ընթացքի կեսում ջրի փաստացի ելքերը կլինեն միջինից փոքր, իսկ մյուս կեսում՝ միջինից մեծ։ Ավելին, եթե անգամ լինի այնպիսի տարի, որ գետի ելքը տարվա կտրվածքով հավասար լինի միջին ելքին, ապա հավանականությունը, որ այն կհամընկնի նաև ամիսներով, գործնականում զրո է։ Դրա համար էլ կայանի ողջ էկոնոմիկան կառուցված է այն բանի վրա, որ գործունեության ընթացքում կայանը վերցնելով միջին ելքից մեկ ավել, մեկ պակաս ջուր, երկարաժամկետ հեռանկարում կհանգի պլանավորված էլեկտրաէներգիայի արտադրությանը և եկամտաբերության մակարդակին, և, վերջապես, գործունեության 10-12 տարում միայն կապահովի վարկի վերադարձը և նախագծի ետգնումը։

Սակայն ո՛չ, չէ՞ որ մենք որոշել էինք ուղտի թամբը դնել ձիու վրա, դե ուրեմն, եկեք անենք այդ։ Իսկ ինչպե՞ս, այստեղ չկա շունչ և մեկ շնչին ընկնող  նորմատիվ, որպեսզի բազմապատկենք մեկը մյուսով։ Եվ ահա այստեղ առաջանում է մի խենթ գաղափար, որը հիդրոէներգետիկ Հրեշին ծնող գործոններից մեկն է։

Իրավիճակից դուրս գալու համար, ինչ-որ մեկի «պայծառ» ուղեղում «հանճարեղ» միտք է ծագել, որը հակասում է մաթեմատիկայի բոլոր օրենքներին. «Իսկ եթե ՓՀԷԿ-ի ամսական ջրառի համար բազմատարյա միջին ելքերը դարձնենք սահմանային թույլատրելի ելքեր և մտցնենք ՓՀԷԿ-ի ՋԹ-ի մեջ որպես սահմանաչափ»։  Ասացին և արեցին, չնայած նրան, որ մաթեմատիկան ճչում և լաց էր լինում, որ մաքսիմալ և միջին մեծությունները բացարձակապես տարբեր հասկացողություններ են։

-Ի՞նչ է այս պարագայում սպասվում գործարարին:

-Գոհ լինելով ձեռք բերված թույլտվություններով՝ երջանիկ գործարարը շտապում է կազմակերպել իր բիզնեսը, որի պտուղները, պետք է անտեսանելի ապագայում ապահովեին արժանապատիվ ծերությունը։ Սակայն ո՛չ ՀԾԿՀ-ն, ո՛չ նախագիծը ֆինանսավորող բանկերը, ո՛չ փորձագետները, ո՛չ էլ անգամ այդ խեղճ գործարարի գլխավոր պաշտպանը՝ ի դեմս Էներգետիկայի նախարարության (համենայն դեպս կանոնադրությամբ դա նախարարության առաքելություններից է), չեն զգուշացրել, որ օրինաստեղծումը, հատկապես տվյալ մասնավոր դեպքում, ոչ մի ընդհանուր բան չունի մաթեմատիկայի, առավել ևս գործարարի հետաքրքրությունների հետ։ «Կապ չունի, թե մեր թղթերով դու կծածկես վարկերը, իսկ եթե չես ծածկի՝ ձեռքիցդ կվերցնենք քո բիզնեսը, տունդ, մեքենադ, գուցե և ...։  Այնպես որ, գնա և լավ մտածիր, ունես երկու տարբերակ․կա՛մ գնում և խախտում ես ջրօգտագործման քանակները, գողանում ես գետի բնապահպանական և այլ նպատակային ելքերը, ճակատամարտում ես համայնքների բնակչության հետ և ինչ-որ կերպ վերադարձնում ես վարկը, կա՛մ գնա խեղդվիր, չէ՞ որ պաշտոնապես ՋԹ-ով բավարար ջուր ենք տվել»։

Իսկ երբ խեղճ գործարարը հուսահատ անօրեն քայլի է դիմում և հակառակ կամքի վերածվում է տխրահռչակ Հրեշի, առաջ է գալիս իր ծնողը՝ բնապահպան տեսուչի տեսքով և ասում․«Կապ չունի, որ այս տարի հեղեղները երկու ամիս շուտ են սկսվել, ՋԹ-ով այն պետք է սկսվեր հունիս ամսին։ Այնպես որ, բաց թող հեղեղաջուրը, թող առանց քեզ և մեր երկրին օգուտ տալու հոսի հարևան երկիր՝ Ադրբեջան, իսկ հունիսին կվերցնես քեզ հատկացված գոյություն չունեցող ջուրը, որը տրվել է իմ թանկարժեք փաստաթղթով, ինչը, ըստ էության, ՋՐՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ Չ՛ԹՈՒՅԼՏՎՈՒԹՅՈՒՆ է։ Իսկ այն, ինչ դու վերցրել ես մայիսին, ես քեզնից ետ կվերցնեմ անսահման մեծ տուգանքներով, կամ էլ ․․․ »:

Այսպիսով, եթե քեզ ասել են, որ երկու տարբերակ ունես՝ ստել են։ Դու ընդամենը մեկ տարբերակ ունես, գնա ու խեղդվիր, գետը մոտ է»։ Իսկապես ճիշտ է ասված․«Ես քեզ ծնել եմ, ես էլ կոչնչացնեմ»։ Միայն թե այդ Հրեշների ետևում կանգնած են սովորական մարդիկ, որոնք լավագույն դեպքում կլրացնեն է միգրանտների հոսքը երկրից։

-Ո՞րն է լուծումը պարո՛ն Գաբայան, ի՞նչ  եք Դուք առաջարկում :

- Նախ՝ ստեղծված իրավիճակի ճիշտ մեկնաբանություն։ Ինչպես ասում են, մինչև հիվանդությունը չախտորոշես, հիվանդին բուժելն անհնար է։ Վարչապետի ազնիվ հանձնարարականը բնական պաշարների անօրինական օգտագործման նկատմամբ պատժամիջոցները խստացնելու մասին, հավանաբար, կվերածվի վհուկների որսի, քանզի տվյալ դեպքում խնդիրը ոչ թե անօրինականության, այլ հենց օրենքի մեջ է։ Այսօր մենք խոսեցինք միայն մեկ գործոնի մասին, իսկ դրանք մի քանիսն են։ Անհրաժեշտ է լսել ոլորտում մասնագիտական մեծ փորձ ունեցող մասնագետներին, որոնք կարող են առաջարկել նաև դեղամիջոցը։