Tert.am

Վերջին շաբաթներում ոչխարները սողոսկել են Հայաստանի ներքաղաքական կյանք: Նկատի չունեմ այն ոչխարներին, որոնք ամեն օր բառաչում են հեռուստաէկրաններով, թերթերով, տարբեր տրամաչափի ամբիոններից, իրենց տներում ու հայաթներում: Ես նկատի ունեմ իսկական ոչխարներին, որոնց բուրդը, միսը և կաթը օգտակար են մարդկությանը, բայց դրա համար գլուխ գովալու հնարավորություն Աստված նրանց չի շնորհել: Ահա, ոչխարների այդ օգտակար մասը Հայաստանում պակասել է, ի տարբերություն անօգտակար մասի, չնայած լավ կլիներ, որ հակառակը լիներ: Մի խոսքով` 120 հազար գլուխ ոչխար արտահանվել է հարևան Իրան, և ամենայն հավանականությամբ` էլի մի հարյուր հազար էլ այս տարի կարտահանվի, ինչքան էլ եզդիներն ու մսավաճառները բողոքեն: Թե ինչու Իրանում հանկարծակի նման պահանջարկ առաջացավ ոչխարների նկատմամբ` այդպես էլ անհայտ մնաց: Հայտնի է միայն, որ Իրանը 2009 թ. ոչխարներ ներմուծել է միայն Հայաստանից, բայց այդ ոչխարների մի մասը տարանցվել է Վրաստանից: Դեռ անցյալ ամռանը Զարգացման հայկական գործակալության տնօրենը, որ Խոսրով Հարությունյանի տղան է, հայտարարեց, որ գոյություն ունի Հայաստանից ոչխարների ու պանրի արտահանման ծրագիր: Այն ժամանակ դրա վրա ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց: Միայն այն ժամանակ, երբ մսի գինը բարձրացավ, մարդիկ գլխի ընկան, որ ինչ-որ կարևոր բան է տեղի ունեցել: Ենթադրում եմ, որ պանրի արտահանման ծրագիրը չի իրագործվել, հակառակ դեպքում պանրի գինն էլ կթանկանար: Համենայնդեպս` իրանցիները ոչ մի գաղտագողի բան չեն արել, ամեն ինչ նախորոք համաձայնեցրել են իշխանությունների հետ: Բայց այս համաձայնությունը որոշ առավելություն է հաղորդել իշխանություններին առավել մոտ կանգնած գործարարներին: Պատահական չէ, որ առաջին անգամ ոչխարների արտահանման մասին գրեց օրաթերթը դեկտեմբերին, նշելով, որ դրանով զբաղվում են Հովիկ Աբրահամյանի և Սաշիկ Սարգսյանի մտերիմները: Միջպետական համաձայնությունների ներկա մակարդակում հենց այդպես էլ պետք է լիներ. առաջինն այդ բիզնեսով զբաղվում են նրանք, որոնք առաջինն են իմանում պահանջարկի գոյության մասին: Բայց դատելով ոչխարների արտահանման հետագա ընթացքից` ուժեղ արտահայտված մենաշնորհ ներկայում չկա, քանի որ դրան խառնվել են և հայ գործարարներ, և իրանցիներ:
Շատերի կարծիքով` ոչխարների նման մասսայական արտահանումը ծանր հարված է հասցնում Հայաստանի ոչխարաբուծությանը, քանի որ մայրական կազմի վերականգնումը երկար ժամանակ կխլի: Ինչ էլ որ գյուղնախարարությունն ասի, մայրական կազմի անկման մասին լուրերը համապատասխանում են իրականությանը: Բայց, անկեղծ ասած, այս ամեն ինչի մեջ կարելի է նաև դրական երանգներ տեսնել: Առաջին` Հայաստանում ի հայտ է եկել գիտության նոր ճյուղ` ոչխարագիտությունը: Կարելի է նույնիսկ դիսերտացիաների պաշտպանության շարք սկսել, իսկ առաջին դոկտորի պատվավոր շքանշանը շնորհել համայն տիեզերքի եզդիների գերագույն առաջնորդներից մեկին: Երկրորդ, այս տարի կպակասի մատաղ անողների թիվը, իսկ հավատացյալները եկեղեցի կգնան միայն աղոթքի համար: Չի բացառվում , որ Հայաստանում աքլորների պաշտպանության կոմիտե ստեղծվի, քանի որ հավանականություն կա, որ գառան մատաղը փոխարինվելու է աքլորի մատաղով: Երրորդ, այնպիսի կարևոր տուրիստական երթուղի, ինչպիսին Գառնի-Գեղարդն է, վերջապես կազատվի տհաճ ոչխարահոտից, քանի որ հենց այս երթուղու երկայնքով են ամենաշատը ոչխարներ վաճառվում: Հիմա այնտեղ ոչխարների ու գառների միայն մի վաճառակետ է մնացել: Չորրորդ, մեր արոտները ժամանակավորապես կհանգստանան, քանի որ Հայաստանում առկա է գերարածեցման ու արոտների չբավականության խնդիրը, որից զարգանում է անապատացումը: Եվ վերջապես հինգերորդ, ոչխար պահողներն էլ մարդ են, թող իրենց աշխատանքի վաստակը տեսնեն` մի քիչ թանկ վաճառելով իրենց գառներն ու ոչխարները: Մի խոսքով` չկա չարիք, առանց բարիք:

Ս.Ա.

Տաքսիները թանկացնել, իսկ մարշրուտնիները չփոխարինել ավտոբուսներով, որ ավելի շատ ժողովուրդ կզած երթևեկի

սա տրանսպորտի և կապի նախարար Գուրգեն Սարգսյանի գլխավոր ծրագիրն է, որ ներկայացնում է իր հետ հարցազրույցներում ու ասուլիսներում:
Ճիշտ ա, բառացի չի ասում, բայց էնքան բաց է ասում, որ բառացիի տեղ կարա անցնի: «Արմենիա» հեռուստատեսությամբ նոյեմբերի վերջին էր, հարցազրույցի ժամանակ լրագրողի հետևողական հարցը, թե երբ մարշրուտնեիներին կփոխարինեն ավտոբուսները, նախարար Սարգսյանը սկսեց ցրել, ու մեկ էլ ասեց, որ հայ ազգի մենթալիտետի խնդիր կա: Լրագրողը առանց զարմանքը թաքցնելու հարցնում ա` ի՞նչ մենթալիտետ: Ու նախարարը բացտարում ա` հայերը նախընտրում են արագ գնացող մարշրուտնին ավտոբուսից, տեսեք ավտոբուսները դատարկ են գնում:

Լավ, ասենք Գալուստ Սահակյանի, քյասար գծերի տերերի խաթեր չես ուզում, որ ավտոբուս նստենք, բայց հանուն դրա արժի՞ մեզ իմբիցիլ ներակայցնել, որ իբր կայֆ ենք բռնում մարշրուտնու մեջ կզել, սեղմվել, դեֆորմացվել, որ ինչ ա մեկը մեր մուծած 100 դրամանոցներից մենակ մի գծից ամիսը 5 հազար դոլար ջեբը դնի: Անձամբ ես, ու իմ նման հազարներ երկար կանգնում ենք, որ թաքուբիր ավտոբուս ռաստ գա, թեկուզ կանգնած, բայց չկզած տուն հանսենեք:
Read the rest of this entry »

Հրաժարական է տվել սպորտի նախարարը: Փաստ, որ հայ հանրությանը առանձնապես չհետաքրքրեց, չնայած կառավարության անդամի փոփոխությունը պետք է որ նշանակալի իրադարձություն համարել: Բայց բոլորն էլ հասկանում են, որ սպորտի քաղաքականությունը նախարարով չի որոշվում: Ունենք օլիմպիական կոմիտեի նախագահ, ունենք ֆուտբոլի ֆեդերացիայի նախագահ, որոնց էլ կարելի է համարել մեր սպորտի կնքահայրերը: Բայց այս հրաժարականը հարմար առիթ է քննարկելու, թե ուր է գնում հայկական սպորտը, եթե իհարկե բառը տեղին է մեր սպորտը բնութագրելու համար:
Սպորտը վաղուց է, ինչ դարձել է բիզնես, շատ ուժեղ քաղաքականացվել է, իսկ վերջին շրջանում աստիճանաբար վերաճում է շոուի: Այդպես է ամբողջ աշխարհում: Ամերիկայի առաջատար 10 մարզիկների տարեկան եկամուտն այնքան է, որքան Հայաստանի պետական բյուջեինը: Ինչ վերաբերում է մեր մարզիկներին, ապա նրանց եկամուտներն ու աշխատավարձերը յոթը կողպեքի ետևում են, ուստի հստակ ոչինչ ասել չենք կարող: Ասում են, որ օրինակ շախմատային գրոսմայստերները, անկախ մրցելույթներից, ամսական 300 դոլար են ստանում: Ֆուտբոլիստների աշխատավաձը սկսում է նույնպես 300 դոլարից, բայց այն չի ներառում բոնուսները: Հաստատապես կարելի է ասել, որ հավաքականի անդամները ֆինանսական խնդիրներ չունեն` նորմալ վաստակում են, մեր չափանիշներով իհարկե: Բայց, այսպես ասած, օլիմպիական մարզաձևերում, որտեղ չեմպիոններ կռել չենք կարողանում, բավական տխուր վիճակ է: Օրինակ, ձյուդոիստները, որոնք Երևանում մասնակցում էին Եվրոպայի առաջնությանը, սեփական միջոցներով կիմոնո գնեցին, իսկ սեղանի թենիսի հավաքականը չկարողացավ Սանկտ-Պետերբուրգ մեկնել միայն այն բանի պատճառով, որ փող չկար:
Իհարկե, Հայաստանի նման երկրները ուզենան էլ` չեն կարող բոլոր մարզաձևերում չեմպիոններ աճեցնել, ուստի միջոցները փոշիացնելու խնդիր չեմ դնում: Վերջին շրջանում Գագիկ Ծառուկյանը մեծ փողեր է թափում սպորտում, դա բոլորն էլ ընդունում են: Նրա քաղաքականությունը շատ պարզ է` բոլոր նրանք, ովքեր չեմպիոն են դառնում, կամ մեդալներ են նվաճում` լուրջ պարգևատրումներ են ստանում: Առաջ է եկել նյութական ստիմուլը, որ սպորտում շատ կարևոր է: Որքան հասկացանք` պարգև տվողը ոչ թե պետությունն է, այլ անձամբ Գ. Ծառուկյանը: Սա շատերի դուրը չի գալիս, բայց ես դրան էական նշանակություն չեմ տալիս: Էական է մեկ այլ հանգամանք` ինչի վրա են կոփվում հայկական սպորտի հաղթանակներն ու պարտությունները:
Հայկական սպորտում վաղուց մի ավանդույթ կա` հաղթողը աստված է, պարտվողին` ամոթ: Այս սկզբունքին այնքան կառչած ենք, որ հաղթանակների դեպքում չենք կարողանում և չենք ցանկանում տեսնել թերությունները, իսկ պարտություններից հետևություններ անել չենք կարողանում: Հոգեբանական այս կոմպլեքսը ես համարում եմ հայկական սպորտի դժբախտությունների հիմնական պատճառը, նույնիսկ շատ ավելի կարևոր պատճառ, քան փողի պակասությունը:
Հիմա մի քիչ ավելի կոնկրետ խոսենք: Ծառուկյանը ստեղծեց , որ մի քանի հաջող մրցելույթ ունեցավ: Բոլորը շատ ուրախացան, բայց համարյա ոչ ոք չքննարկեց, որ ոչ մի հայ չկար: Ավելին` կանանց հայկական բասկետբոլը ողբալի վիճակում է: Ես շատ ավելի կուրախանայի, եթե հայ աղջիկները բասկետբոլ խաղալ սովորեին, ամեն 50 մետր քայլելուց հետո իրենց մարշրուտկի մեջ չգցեն` քայլել չկարողանալու համար: Ես ավելի կնախընտրեի, որ հայ երիտասարդ տղերքը 500 մետր վազելուց հետո շնչահեղձ չլինեն, քան որ Թուրքիայի հավաքականին պարտվեինք 10:0: Որովհետև սպորտը ու ֆիզկուլտուրան չպետք է դիտարկել որպես ընտրյալների ակումբ: Միայն այն ժամանակ, երբ ազգովի դաստիարակվենք ֆիզկուլտուրայի նկատմամբ հարգանքի ոգով, չեմպիոնները կծնվեն ինքստինքյան` առանց Ծառուկյանի փողերի: Այդպես եղավ Չինաստանում, շատերն են զարմանում չինացիների ֆանտաստիկ արդյունքներով, սակայն չէ? որ դրանց նախորդել է չինական հասարակության համարյա ֆանտաստիկ նվիրվածությունը ֆիզկուլտուրային: Մեզ մոտ տպավորությունն այնպիսին է, որ Հայաստանին ոչ թե սպորտի զարգացում է հարկավոր, այլ մի քանի չեմպիոն, անկախ նրանից, թե այդ չեմպիոնը որտեղ է աճում, կամ որքան գումար է ծախսվում նրան Հայաստան բերելու համար:
Իհարկե` հաղթանակները շատ կարևոր են, դրանք երիտասարդությանը մղում են դեպի սպորտ: Բայց արհեստական, օտարածին հաղթանակներով տարվելը սխալ եմ համարում: Այդ միլիոնները, որ ծախսվում են օտար մարզիկներին Հայաստան բերելու համար, կարող էին օգտագործվել տեղական պատանեկան սպորտը ուժեղացնելու, դպրոցների մարզական գույքային բազան համալրելու, սպորտի պրոպագանդան ուժեղացնելու համար: Մեզ հարկավոր են լավ մարզիչներ ու լավ ուսուցիչներ, որը ևս փող արժե: Այդ միջոցները ոչ մեկին դիվիդենտ չեն ապահովում, ընտրություններում պարծենալու առիթ չեն տալիս, բայց միայն այդ կերպ կարելի է հիմք դնել մեր հետագա հաղթանակների համար: Ես շատ կցանկանայի, որ սպորտի նախարարի փոփոխությունը վերջապես փոփոխություն առաջացներ մեր սպորտային քաղաքականությունում:

Ս.Ա.

ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՄՈՏ «ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ» ՍՈՎՈՐՈՒՅԹԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Առաջին հայացքից հյուրասիրությունը մարդկային վարվեցողության դրական կողմ է: Ենթադրվում էէ, որ այն համակցում է բնավորության մի շարք գծերի, ինչպես՝ բարությունը, մարդասիրությունը, առատաձեռնությունը: Սակայն այս մոտեցումը, որ հիմնված է բացառապես մարդու հոգեբանական կերտվածքի վրա, պատասխան չի տալիս այնպիսի հարցերի, ինչպես. ինչու՞ որոշ ազգեր ավելի հյուրասեր են, քան՝ մյուսները, ինչու՞ բնակչության որոշ խավերի հատուկ է հյուրասիրությունը, իսկ այլ խավերի՝ այն բնորոշ չէ, ինչու՞ երկու հարևաններից մեկը կարող է հյուրասեր լինել, մյուսը՝ ոչ, ինչու՞ գյուղաբնակը ավելի հյուրասեր է քաղաքաբնակից: Կարելի՞ է մարդու մեջ դաստիարակել հյուրասիրություն, թե? այն բխում է տվյալ անհատի ընդհանուր մակարդակից:
Հայտնի է, որ հայերը հպարտանում են իրենց հյուրասիրությամբ: «Հյուրասիրություն» բառը հայերենում հաճախ օգտագործվում է նույն նշանակությամբ, ինչ՝ «հյուրընկալություն»-ը, որի պատճառով վերջինս պակաս գործածական է: Սա, փաստորեն, ոչ թե լեզվական էվոլյուցիա է, այլ ժողովրդի մեջ արմատացած սովորույթների արտահայտություն: Հայերի հյուր ընդունելը, ըստ այդ ավանդույթների, պարտադիր պետք է ուղեկցվի հյուրասիրությամբ (գոնե՝ առաջարկով), իսկ հյուրասիրելը շատ հաճախ ուղեկցվում է և օթևանի տրամադրման, և հյուրին այլ անվճար ու անհատույց ծառայությունների մատուցման պատրաստակամությամբ: Իզուր չէ, որ «հյուրասեր» բառի արմատներից մեկը «սեր» բառն է: Ռուսերեն տեքստում, օրինակ, այս հոդվածը պետք է վերնագրվեր «гостеприимство» («հյուրընկալություն»), այլ ոչ թե՝ «угощение» (հյուրասիրություն), քանզի ռուսերեն լեզվում այդ երկու բառերը այդչափ սերտաճած չեն, ինչպես՝ հայերենում:
Որոշ իմաստով, հյուրասիրությունը լրիվ անվճար չէ: Հյուրը կարող է իր հետ բերել նվերներ, երբեմն իր արժեքով ավելի, քան տանտիրոջ տրամադրած բոլոր ծառայությունների արժեքը կամ պարտավորվել կատարել պատասխան հյուրասիրություն: Հյուրի ընդունման և սպասարկման կոնկրետ դրսևորումները և այդտեղից հետևող չհայտարարվող պարտավորությունները կարգավորվում են էթիկետի նորմերով ու ավանդույթներով: Անշուշտ, հյուրասիրությունը չի կարելի նույնացնել խրախճանքի կամ նման այլ բաների հետ:

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ
Նախնադարյան մարդը հյուրասեր չի եղել: Ընդհակառակը, գոյատևման համար մշտական պայքարը և միջոցների պակասը մարդու մեջ պետք է որ զարգացնեն ուժային խզման մեխանիզմը, ոչ թե՝ նյութական բարիքներից կամավոր հրաժարումը: Սակայն այն ցեղերի և ազգերի դեպքում, որոնք բավական երկար պատմական ժամանակաշրջանում պարբերաբար ենթարկվել են հարձակումների և կողոպուտի, գտնվել են այլ ազգի տիրապետման ներքո, աստիճանաբար ծագում և «ներդրվում է» «տալու» մեխանիզմը: Հենց այդ մեխանիզմն էլ կանխորոշում է հյուասիրության այն ձևը, որ կարելի է անվանել «հյուրասիրություն օտարին»: Եվ ընդհակառակը, այն ազգերը, որոնք կարողացել են հասնել ռազմա-քաղաքական գերակայության այլ ազգերի հանդեպ, օտարների հանդեպ հյուրասիրության չափից ավելի հակվածություն չունեն և, նույնիսկ, տանտիրոջ կարգավիճակում նրանք հակված են ընդունել, այլ ոչ թե՝ տրամադրել ծառայություններ:
Հայտնի է, որ աղքատներն ավելի հյուրասեր են, քան՝ հարուստները: Բնակչության առավել իրավազուրկ, առավել անպաշտպան խավերի մեջ ժամանակի ընթացքում նույնպես հասունանում է «տալու» մեխանիզմը: Այն իրականանում է հիմնականում բարձր հարկերի և դրա հետ կապված բռնաճնշումների միջոցով: Դա կարելի է համարել «հարկային հյուրասիրություն» (իսկ, օրինակ, հարկային չինովնիկները ամենաանհյուրասեր մարդիկ են):
Ընդհանրապես, հյուրասիրության «ստրկական» ծագման մասին կարծիքը բավական տարածված է և դրանում, գուցեև, ճշմարտության հատիկ կա: Սակայն այն չի բնորոշում երևույթը և ավելի շուտ «անհյուրասերների» ինքնարդարացումն է, քան՝ գիտական վարկած:

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ
Գյուղատնտնեսական բարիքների առատությունը (ավելցուկը) և դրանց իրացման դժվարությունները, բնականաբար, կնպաստեն հյուրասիրության տարածմանը: Հին դարերից բազմաթիվ վկայություններ նե պահպանվել դրամական և փոխանակային հարաբերությունների անկատարության պայմաններում այս կամ այն ցեղի կամ ազգի մոտ գյուղամթերքների առատության մասին: Այդպիսի ժամանակաշրջանները տևել են տասնամյակներ և անգամ դարեր: Հատկապես ցեղային դեմոկրատիայի պայմաններում )երբ ավելցուկը կուտակվում է ոչ թե մեկի, այլ ցեղի բոլոր անդամների մոտ) դա հզոր խթան է հանդիսացել հյուրասիրության, որպես սովորույթի, արմատավորման համար: Նույնիսկ մեր ժամանակներում հեռավոր (մեծ քաղաքներից կտրված) գյուղական շրջանների տնային տնտեսություններում հանդիպում են որոշ գյուղամթերքների մշտական կամ ժամանակավոր ավելցուկ, որ տարբեր պատճառներով ձեռնտու չէ վաճառքի հանել (տրանսպորտային խնդիրներ, ոչ մեծ ծավալներ, ոչ հիմնական արտադրանք և այլն): Սովորաբար այդ ավելցուկները հաճույքով օգտագործվում են հյուրասիրության նպատակով: Այն ճիշտ կլինի անվանել «գյուղական հյուրասիրություն», քանզի քաղաքաբնակներին, որ սննդամթերքի պաշարներ կուտակում են միայն անհրաժեշտության չափով, այն բնորոշ չէ, ինքնին հասկանալի է նաև, որ դրամական հարաբերությունների զարգացումը հակադարձ համեմատական է հյուրասիրությանը:

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ
Մինչքրիստոնեական շրջանում որոշ ցեղեր և ազգեր հյուրասիրությունը դարձրել են պաշտամունք: Հայկական դիցարանի հիմնական աստվածություններից մեկը հյուրասիրության աստված Վանատուրն է: Նրա տաճարին (գտնվել է Բագրևանդ գավառում՝ Նպար լեռան ստորոտին գտնվող Բագավանում) կից կառուցվել են իջևանատներ և հյուրատներ, ուր առանց որևէ վճարի կարող էին օթևանել հյուրերը և, պարզապես ճամփորդները (Վանատուր անունը նշանակում է ապաստան տվող): Վանատուրը պատժում էր հյուրընկալության սուրբ կանոնները խախտողներին և օրհնում հյուրասերներին: Վանատուրի տունը նշվել է Նավասարդ ամսվա մեկին (հին հայկական տոմարով նոր տարվա առաջին օրը, ժամանակակից տոմարով օգոստոսի 11-ն է), որ կապված է նաև բերքահավաքի հետ: Այս հանգամանքը կարևոր է այն առումով, որ հայերի մոտ հյուրասիրության պաշտամունքը (ավանդույթը) սերտորեն առնչվել է առատության և բարեկեցության ժողովրդական ցանկություններին:
Հարկ է նշել, որ հայերին հարևան ազգերի մոտ հյուրասիրության առանձին աստվածներ չեն եղել: Հունական դիցարանում, օրինակ, գլխավոր աստված Զևսը միաժամանակ հանդիսացել է հյուրասիրության (նաև ընտանեկան կյանքի ու բարոյականության) աստված-պաշտպանը, նույնը՝ հռոմեական գլխավոր աստված Յուպիտերը: Իրանական դիցարանում ևս հյուրասիրության աստվածը բացակայում է: Այսպիսի դեպքերում հյուրասիրության պաշտամունքը, որպես կանոն, իրականացվել է կամ այլ աստծո, կամ ավելի ստորակարգ պաշտամունքային էության միջոցով (ոգի և այլն): Ամենայն հավանականությամբ հյուրասիրության պաշտամունքի առաջացումը տեղի է ունեցել տոհմա-ցեղային հարաբերությունների քայքայման և տոտեմիզմից (կենդանիների պաշտամունք) հրաժարման շրջանում: Սակայն միայն հայերի մոտ այն հասցվել է դիցարանի հիմնական աստվածության աստիճանի, անհերքելի ապացույց այն բանի, որ հայերը իրենց հյուրասիրությամբ աչքի են ընկել արդեն հին դարերում:
Քրիստոնեությունը, որպես միաստվածություն, հրաժարվել է հյուրասիրության պաշտամունքից, սակայն այն դասել է քրիստոնեական հիմնական առաքինությունների թվում, որի մասին Աստվածաշնչում բազմաթիվ վկայություններ կան: Պողոս առաքյալի թղթերում, օրինակ, առկա են հետևյալ տողերը. «Եպիսկոպոսը պետք է լինի, մեկ կնոջ մարդ, հեզ, խոհեմ, պարկեշտ, հյուրասեր, ուսուցանելու ընդունակ…»*

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎԱ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ
Վասալը միշտ էլ պարտավոր է եղել հյուրասիրություն ցուցաբերել տիրոջը, չնայած տերը այդպիսի պարտավորություններ չի ստանձնում: Տվյալ դեպքում, հյուրասիրությունը վկայում է տանտիրոջ և հյուրի տեղերը իշխանության հիերարխիկ սանդղակում: Այդպիսի հյուրասիրությունը կարելի է անվանել բարձրաստիճան պաշտոնատար անձի ընդունելության ձև (օրինակ, երբ նախագահը այցելում է մարզ, իսկ մարզպետը կազմակերպում է հյուրասիրություն):
Հյուրասիրությունը միջազգային դիվանագիտության մշակման ուղեկիցն է, օտարերկրյա պատվիրակությունների ընդունման արարողակարգի անքակտելի մասը: Այս ավանդույթի արմատները նույնպես ընթանում են պատմության խորքերը: Սակայն հայ ժողովրդի պատմությունը պահպանել է նաև այնպիսի փաստեր, ինչպես Պապ թագավորի սպանություն բյուզանդական զորավարի վրանում, հենց հյուրասիրության պահին ու գինու գավաթը ձեռքին:
Հյուրընկալության ու հյուրասիրության սովորույթն է ընկած նաև քաղաքական ապաստանի տրամադրման հիմքում, որ միջազգային հումանիտար իրավունքի կարևոր ոլորտներից է: Այս առումով ուշագրավ է Աստվածաշնչում նկարագրված Սոդոմ և Գոմոր քաղաքների կործանման պատմությունը: Աստծու հրեշտակներից երկուսը այցելում են Սոդոմ քաղաքը: Ղովտը ստիպում է հյուրերին իր տանը օթևանել, հյուրասիրում է նրանց ճաշով, թխում է հաց: Սակայն Սոդոմի բնակիչները շրջապատում են տունը և պահանջում հանձնել հյուրերին: Ղովտը ոչ մի պայմանով չի համաձայնվում, նույնիսկ իր աղջիկներին է առաջարկում հյուրերի փոխարեն, սակայն ապարդյուն: Հրեշտակների օգնությամբ Ղովտը իր ընտանիքի հետ փախչում է, իսկ Սոդոմը ենթարկվում է կործանման:* Փաստորեն սա հյուրընկալության ընթացքում հյուրի անվտանգության երաշխիքների կամ անվտանգ ապաստանի ապահովման մասին հնագույն վկայությունն է: Ճիշտ է՝ կրոնա-բարոյական շարժառիթներով: Դարերի ընթացքում կրոնական պաշտամունքի վայրերը հանդիսացել են փախստականների համար ապաստարաններ: Միայն XIX դարում քաղաոական ապաստանի տրամադրումը դառնում է միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչված ինստիտուտ: Մեր ժամանակներում Եվրոպայի երկրների մի մասը իրականացնում է աղքատ երկրներից (այդ թվում՝Հայաստանից) փախստականների ընդունման, օթևանի և սննդի տրամադրման բավական լայնամասշտաբ սոցիալական ծրեգրեր:

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ
Դիտումները հանգեցրել են այն եզրակացության, որ որոշ մասնագիտության մարդիկ, որպես կանոն, ավելի հյուրասեր են: Դա վերաբերում է, օրինակ, ձկնորսներին, որսորդներին, այգեգործներին: Այդպիսի հյուրասիրությունը կարելի է անվանել «հյուրասիրություն բնությունից»: Այդ մարդկանց մոտ որսից կամ բերքից բաժին հանելը (թեկուզև անծանոթին) համարվում է լավ նախանշան: Ըստ երևույթին բնության, այլ ոչ թե մարդկանց հետ մշտական պայքարը նպաստում է մարդկային դրական գծերի զարգացմանը: Իզուր չէ, որ Քրիստոսի Առաքյալների մեջ բավական շատ են ձկնորսները: Կինտոները նույնպես հյուրասեր էին, որ նրանց մասնագիտական կերպի մասն էր:

ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆ ԿՈՂՄԸ
Վերջիվերջո հյուրասիրությունը էթիկետի կարևոր մասն է: Արժանի հյուրասիրություն ցուցադրելու ունակությունը հանդիսանում է տվյալ անձի կուլտուրական ձեռքբերումը: Այն նպաստում է բարեկամական և ընկերական հարաբերությունների խորացմանը, ծանոթությունների հաստատմանը, կոնֆլիկտային իրավիճակների հարթեցմանը: Երբեմն հյուրասիրությունը կարող է հանդիսանալ կուլտուրական արժեքների հետ շփման միջոց: Օրինակ, երբ կուլտուրայի գործիչը շրջում է ժողովրդի մեջ կամ «տեղեկացված» անձը հայտնվում է հեռավոր գյուղում:
Կարևոր նշանակություն ունի, անշուշտ, հյուրասիրության կուլտուրան և հյուրասիրությունն ընդունելու կուլտուրան: Սակայն հարկ է նշել, որ առաջնայինը այստեղ ոչ թե վարվեցողության այս կամ այն կանոնն է, այլ փոխհարաբերման ջերմությունը, որն էլ բնորոշում է «հայկական հյուրասիրությունը»:

ՍԱՄՎԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ

* Նոր Կտակարան, Ա Տիմոթեոսին 3. 1-3
* Հին Կտակարան, ԳԼ ԺԹ 1-25

Երբ վարչապետ դարձավ Տիգրան Սարգսյանը, շրջանառության մեջ դրվեց օլիգոպոլիաների դեմ պայքարի թեզը: Սա շատերին զարմացրեց, քանի որ օլիգարխիական ստրուկտուրաները այնքան սերտաճած են իշխանության հետ, որ նրանց դեմ պայքարը համարժեք է կտրելուն ծառի այն ճյուղը, որի վրա նստած ես: Հատկանշական է, որ օլիգոպոլիաների դեմ պայքարի անհրաժեշտությունը սկսեցին նշել նաև այլ գործիչներ հանրապետական կուսակցությոնից, կամ Համաշխարհային բանկի հայաստանյան ներկայացուցիչը:
Ժամանակն անցնում էր, բայց մարդիկ որևէ գործնական քայլ կառավարության կողմից չէին նկատում: Այդ ընթացքում քչերը ուշադրոթյուն դարձրին, որ օլիգոպոլիա և օլիգարխիա բառերը նույն իմաստը չունեն: Մինչև որ վարչապետը տարեվերջյան ասուլիսում տերմինները շփոթելու համար հանդիմանեց լրագրողներին` ասելով, որ օլիգոպոլիան բնավ էլ օլիգարխները չեն: Եվ ընդհանրապես` իրենք վերջիններիս դեմ պայքարի խնդիր չունեն, իսկ օլիգոպոլիաներին վնասակար են համարում միայն այն բանի համար, որ շուկայում գներ թելադրելու հնարավորություն ունեն: Էլի հիշեցնեմ, որ ըստ վարչապետի` օլիգոպոլիաների դեմ պայքարի առաջնահերթ քայլը պետական ծառայողներին բիզնես վարելու հնարավորությունից զրկելն է: Այս մտքին դեռ կանդրադառնանք, ինչքան էլ վարչապետը դժգոհի իր մտքերը հանրությանը աղավաղված ու կոնտեքստից կտրված ներկայացնելու համար, որի պատճառով, ի դեպ, նա սեփական բլոգ է բացել: Մինչ այդ փորձենք տերմինները հասկանալ այնպես, ինչպես տրված են բառարաններում: Շատ չեմ փորփրել, դրա անհրաժեշտությունը չկա: Օլիգոպոլիան դա շուկան է, որտեղ գերիշխում են մի քանի խոշոր վաճառողներ` ձևավորելով որոշակի տեսականու ապրանքների առաջարկը: Օլիգարխիան դա իշխանություն է, մարդկանց ոչ մեծ խմբի տնտեսական տիրապետությունը: Այսպիսով` օլիգոպոլիան բնութագրում է շուկան, իսկ օլիգարխիան` իշխանությանը, ինչը հասկանալի է դարձնում, թե ինչու կառավարութոյւնը որպես պայքարի թիրախ ընտրում է օլիգոպոլիային, այլ ոչ թե օլիգարխիային: Ընդսմին երկուսն էլ բացասական, ոչ առաջադիմական կատեգորիաներ են: Առանձնապես խոշոր վերլուծաբան պետք չէ լինել` հասկանալու համար, որ ցանկացած տիպի օլիգարխիա անխուսափելի ծնում է օլիգոպոլիա, անկախացած Հայաստանի պատմությունը դրա վառ ապացույցն է: Հենց օլիգոպոլիական շուկաներն էլ հանդիսացել են մեր օլիգարխների տնտեսական և քաղաքական հզորության հիմքը: Պայքարել միայն օլիգոպոլիայի դեմ` նշանակում է պայքարել հետևանքների դեմ, առանց դրանք ծնող պատճառները վերացնելու:
Անկեղծ ասած` ես չեմ ցանկանում տարվել բառախաղով: Ընդունում եմ, որ տնտեսական իրողությունները փոքր-ինչ փոփոխվել են, օլիգարխները որոշ շուկաներում կորցել են իրենց թելադրող դիրքը, որոշ շուկներում էլ ձևավորվել է օլիգոպոլիա` առանց օլիգարխների մասնակցության: Օրինակ` ձվի շուկայում կարծես թե գնային համաձայնություն կա, չնայած մի քանի խոշոր արտադրող ունենք, նույնը` դեղի շուկայում, իսկ ձեթի շուկայում հաստատվել է մրցակցություն: Բայց խոսել համակարգային շտկումների մասին ավելորդ է, որովհետև օլիգարխները շարունակում են բազմաթիվ շուկաներում գերիշխող, օլիգոպոլիական դիրքեր պահպանել, օրինակ` հեղուկ գազի, շաքարավազի, ալյուրի ու էլի շատ-շատ:
Հիմա` պետական չինովնիկների բիզնեսում ներգրավվածության մասին, ինչը վարչապետը այնքան կարևորում է: Բայց այստեղ ևս ավելի շատ աղմուկ է ու քամի, քան գործնական քայլեր: Խնդիրը ներկայացվում է հետևյալ կերպ` ոչ մի վատ բան կամ հակաօրինական բան չկա, որ պատգամավորները կամ նախարարները խոշոր բիզնես ունեն: Այսինքն` եթե բաժնետեր կամ փայատեր են` դա համարում են օրենքի շրջանակներում թույլատրելի: Անօրինական համարում են այն, եթե պետպաշտոնյան ներգրավված է իր բիզնեսի կառավարման մարմիններում, ասենք` տնօրենների խորհրդի մեջ: Այստեղ ես բառախաղից ավելին չեմ տեսնում: Բոլորս էլ հասկանում ենք, որ ոչ մի օլիգարխ իր բիզնեսի կառավարումից հեռացված չէ, սա Արևմուտք չէ, ու այդ ամենը ստուգող չկա էլ: Ուստի այս տիպի բառախաղերը ինձ քիչ են հետաքրքրում, մենք նման բառախաղերով չենք կարող բիզնեսը հեռացնել կառավարությունից կամ խորհրդարանից: Բայց կարելի է որոշ քայլեր կատարել` չափից ավելի աղմկելու փոխարեն: Առաջինը, ես դա շատ կարևոր եմ համարում, բարձրաստիճան պաշտոնյաների գույքի և եկամուտների հայտարարագրերի հրապարակային դարձնելն է: Հիմա այդպիսի հայտարարագրեր լրացվում են, սակայն դրանց ստացումը ու հրապարակումը շատ մեծ գլխացավանք է: Տողերիս հեղինակը միակ լրագրողն է Հայսատանում, որին հաջողվել է մի քանի տարի առաջ պահանջել, ստանալ ու հրապարակել բարձրաստիճան պաշտոնյաների մեծ մասի ու նրանց ընտանիքի անդամների գույքի ու եկամուտների հայտարարագրերը: Բայց այդ փորձից հետո երկրորդը անել չեմ ցանկանում: Հարկավոր է շատ պարզ մեխանիզմ մշակել, որ Հայաստանի ցանկացած լրատվամիջոց շատ հեշտությամբ կարողանա ստանալ այդ հայտարարագրերը, ցանկացած տարվա կտրվածքով, ու ձեզ հավատացնում եմ, որ այդ դեպքում շատ հետաքրքիր բացահայտումներ կլինեն: Իսկ մինչ այդ մնացած բոլոր աղմկահարույց հայտարարությունները ոչինչ չարժեն:

Ս.Ա.

Ճգնաժամից հետո մենք ամենաշատը խոսել ենք ճգնաժամից դասեր առնելու անհրաժեշտության մասին: Այդ մասին խոսել են և իշխանամետները, և ընդդիմադիրները, և չեզոքները, և անհայտ կողմնորոշման անձինք: Մի խոսքով` կարելի է չքննարկել, թե որքան կարևոր է մեզ համար սխալներից հետևություններ անելը, անգամ եթե այդ սխալները ուրիշներն են գործել: Բայց վերջին շրջանում մենք ազգովի արհամարհանք ենք ցուցաբերում բոլոր տեսակի ուսումների, սովորեցնողների ու սովորողների նկատմամբ: Նույնիսկ վարչապետին ծաղրում են, որ նա իր ասուլիսներն ու կառավարության նիստերը վերածում է դասախոսության, դասախոսություն բառի մեջ ի սկզբանե դնելով բացասական իմաստ: Հավանաբար պատճառներից մեկն էլ այն է, որ ինքը` վարչապետը, այնքան էլ չի փայլում դասեր սերտելու վարպետությամբ: 2008-ի վերջին նա աջուձախ գլուխ էր գովում, թե ճգնաժամը մեր վրա չի ազդում, հիմա էլ վերուվար գովաբանում է կառավարության հակաճգնաժամային քաղաքականությունը: Ավելի հեռուն գնացին հեռուստաալիքները, որ Նոր տարվա ռեպորտաժներում գովաբանում էին կառավարությանն այն բանի համար, որ բնակչությունը սրբել է խանութների դարակները` իբր դա կառավարության հակաճգնաժամային քաղաքականության հաջողությունն է: Չէ, այնպես չէ, որ կառավարությունը արդյունքներ չունի ու չի կարող դրանք մատնանշել: Պարզապես ավելորդ պարծենկոտութունը վստահոթյուն չի ներշնչում, գոնե այս առումով կառավարությունը կարող էր դասեր սերտել, չկրկնել իր սովորական դարձած սխալները: Երևի մեր կառավարությանը շատ լուրջ փիար մասնագետ է հարկավոր: Իսկ որպեսզի ավելի լավ պատկերացնենք կառավարության հակաճգնաժամային քաղաքականության իրական ազդեցությունները, ներկայացնենք 2 գործարարի սովորական պատմություն:
Առաջինը պատահական խոսակցություն էր նեղ շրջանակում, ընդ որում պատմող գործարարը տեղյակ չէր, որ սեղանի շուրջ լրագրող կա: Նա նորաստեղծ փոքր ընկերություն ունի, 2 տարվա ընթացքում շուկայում լուրջ առաջխաղացում է ունեցել` մասնագիտացել է վեբ-կայքերի պատրաստման գծով: Հիմա մի քանի պայմանագիր ունի, բայց շատ շտապ հարկավոր է վարկ` գոնե 6 ամսում աշխատողներին աշխատավարձ վճարելու համար, մինչև պայմանագիրը կհասցնի ավարտել: Այցելել է բոլոր 22 բանկերը, ամեն տեղ մերժում է ստացել գրավ չունենալու պատճառաբանությամբ: Ընդ որում բանկերը նույնիսկ չեն էլ ցանկացել քննարկել գործարար ծրագիրը, հաշվի չեն առել արդեն իսկ ստորագրված պայմանագրերի առկայությունը: Գործարարը դիմել է նաև փոքր բիզնեսի աջակցության պետական հիմնադրամին, սակայն այդտեղ էլ ասել են, որ միայն գյուղատնտեսությանն են օգնում, առավելագույնը կարող են խորհուրդ տալ: Ահա մի օրինակ, թե ինչպես փոքր բիզնեսի նույնիսկ հաջողակ ներկայացուցիչը չի կարողանում օգտվել պետական ծրագրերից: Իսկ հիշեցնեմ, որ արտասահմանյան վարկերից մոտ 100 մլն դոլար ուղղվել է միայն փոքր բիզնեսին:
Մյուս դրվագը: Կապված է ՀԴՄ կտրոնների հետ: Փոքր խանութատերերից մեկը մի այսպիսի պատմություն պատմեց, հատուկ ցանկանալով, որ այդ մասին տպագրվի: Իր խոսքով` տարվա սկզբին հարկայինը տուգանել է Ամիրյան փողոցի բոլոր խանութներին` առկանց ստուգումներ կատարելու, փոխադարձ համաձայնությամբ: Այսինքն` խանութատերերը կամավոր 100 հազար դրամ են տուգանվել` որպեսզի հետագայում իրենց այլևս չանհանգստացնեն անակնկալ ստուգումներով: Իսկապես համարյա մի տարի չեն անհանգստացել, սակայն տարեվերջին անակնկալ ստուգում է եղել, ու կազմվել է խախտման երկրորդ ակտը` 150 հազար դրամ տուգանք ու 5 օրով խանութի փակում: Խանութ է մտել վատ հանգնված մեկը )իր խոսքով` բոմժի հագուստով), 700 դրամի առևտուր է արել, հետո նորից վերադարձել է, որպեսզի ևս 500 դրամի ապրանք առնի: Նրանից հետո անմիջապես խանութ են մտել հարկայինի 3 աշխատակիցները: Խանութատերը խիստ վրդովված էր ոչ այնքան տուգանքից ու փակվելուց, այլ որ առաջին անգամ կամավոր համաձայնել է տուգանվել: Ասաց, որ այլևս նման բան չի անի: Սակայն հանուն արդարության նշեմ, որ հարկային հաշվետվությունների հանձնման հետ խնդիրներ չունի, ինքը դա խոստովանում է, իսկ մի քանի տարի առաջ իրավիճակը միչ քիչ այլ էր:
Մի խոսքով` ընդամենը 2 դրվագ` հատուկ պարծենկոտների համար:

Ս.Ա.

Առաջարկվող չափածո տեքստը թղթին է հանձնվել 2000 թվականին։ Այն 1996-97-ին գրված եւ «Առավոտ» օրաթերթում տպագրված բանաստեղծությունների «Ջամբուլ» շարքը հարստացնելու փորձերից մեկն է։ Ջամբուլը ղազախ աշուղ է, ում սովետական «չքնաղ» կյանքը գովերգելու համար Ստալինն արժանացրել էր իր անվան մրցանակի։ Այս եւ 96-97-ին գրված բանաստեղծությունների մեջ Ջամբուլը ներկա է ոչ որպես հերոս, այլ իբրեւ տեսածը պատմելու գործողությունը մարմնավորող անձ։ Read the rest of this entry »

Տխրեցի, երբ շաբաթ օրը իմացա, որ Սողոմոն Քոչարյանը ու Մհեր Ենոքյանը ձերբակլվել են: Սրտանց նրանց հետ էի, թող կարողանային չերեզ Վրաստան փախնեին, խի՞ հիմար-հիմար քսան օր մնացել են Հայաստանում: Մհերը բռնվում ա Ամիրյանի վրա, այ քեզ ապուշություն, իսկ Սողոմոնը Մուղնի գյուղում: Մա՞րդ էլ բերդից ցվրվի ու քաղաքի կենտրոնում ֆռֆռա:

Երկուսն էլ երկրորդ անգամ են փախչում: Մարդիկ էրկու անգամ կարողանան բերդից փախնեն ու էշավարի էրկու անգամ էլ բռնվե՞ն:

Read the rest of this entry »

Եղիազար Այնթապցու կերպարը լավ չբացահայտվեց։ Պատճառը թերեւս «իշխանատենչ» եւ «փառամոլ» բնորոշումներն էին, որոնք հոգեւորականին հեշտությամբ մտցրին քաղաքականի տիրույթ։ Read the rest of this entry »

Չեմ հիշում, թե առաջինը ով Հայաստանի տնտեսությունը բնորոշեց կովկասյան վագր: Դրանով հատկապես շատ էր հպարտանում նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը:

Read the rest of this entry »