ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՄՈՏ «ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ» ՍՈՎՈՐՈՒՅԹԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ԵՎ ՏԱՐԱԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Առաջին հայացքից հյուրասիրությունը մարդկային վարվեցողության դրական կողմ է: Ենթադրվում էէ, որ այն համակցում է բնավորության մի շարք գծերի, ինչպես՝ բարությունը, մարդասիրությունը, առատաձեռնությունը: Սակայն այս մոտեցումը, որ հիմնված է բացառապես մարդու հոգեբանական կերտվածքի վրա, պատասխան չի տալիս այնպիսի հարցերի, ինչպես. ինչու՞ որոշ ազգեր ավելի հյուրասեր են, քան՝ մյուսները, ինչու՞ բնակչության որոշ խավերի հատուկ է հյուրասիրությունը, իսկ այլ խավերի՝ այն բնորոշ չէ, ինչու՞ երկու հարևաններից մեկը կարող է հյուրասեր լինել, մյուսը՝ ոչ, ինչու՞ գյուղաբնակը ավելի հյուրասեր է քաղաքաբնակից: Կարելի՞ է մարդու մեջ դաստիարակել հյուրասիրություն, թե? այն բխում է տվյալ անհատի ընդհանուր մակարդակից:
Հայտնի է, որ հայերը հպարտանում են իրենց հյուրասիրությամբ: «Հյուրասիրություն» բառը հայերենում հաճախ օգտագործվում է նույն նշանակությամբ, ինչ՝ «հյուրընկալություն»-ը, որի պատճառով վերջինս պակաս գործածական է: Սա, փաստորեն, ոչ թե լեզվական էվոլյուցիա է, այլ ժողովրդի մեջ արմատացած սովորույթների արտահայտություն: Հայերի հյուր ընդունելը, ըստ այդ ավանդույթների, պարտադիր պետք է ուղեկցվի հյուրասիրությամբ (գոնե՝ առաջարկով), իսկ հյուրասիրելը շատ հաճախ ուղեկցվում է և օթևանի տրամադրման, և հյուրին այլ անվճար ու անհատույց ծառայությունների մատուցման պատրաստակամությամբ: Իզուր չէ, որ «հյուրասեր» բառի արմատներից մեկը «սեր» բառն է: Ռուսերեն տեքստում, օրինակ, այս հոդվածը պետք է վերնագրվեր «гостеприимство» («հյուրընկալություն»), այլ ոչ թե՝ «угощение» (հյուրասիրություն), քանզի ռուսերեն լեզվում այդ երկու բառերը այդչափ սերտաճած չեն, ինչպես՝ հայերենում:
Որոշ իմաստով, հյուրասիրությունը լրիվ անվճար չէ: Հյուրը կարող է իր հետ բերել նվերներ, երբեմն իր արժեքով ավելի, քան տանտիրոջ տրամադրած բոլոր ծառայությունների արժեքը կամ պարտավորվել կատարել պատասխան հյուրասիրություն: Հյուրի ընդունման և սպասարկման կոնկրետ դրսևորումները և այդտեղից հետևող չհայտարարվող պարտավորությունները կարգավորվում են էթիկետի նորմերով ու ավանդույթներով: Անշուշտ, հյուրասիրությունը չի կարելի նույնացնել խրախճանքի կամ նման այլ բաների հետ:
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ
Նախնադարյան մարդը հյուրասեր չի եղել: Ընդհակառակը, գոյատևման համար մշտական պայքարը և միջոցների պակասը մարդու մեջ պետք է որ զարգացնեն ուժային խզման մեխանիզմը, ոչ թե՝ նյութական բարիքներից կամավոր հրաժարումը: Սակայն այն ցեղերի և ազգերի դեպքում, որոնք բավական երկար պատմական ժամանակաշրջանում պարբերաբար ենթարկվել են հարձակումների և կողոպուտի, գտնվել են այլ ազգի տիրապետման ներքո, աստիճանաբար ծագում և «ներդրվում է» «տալու» մեխանիզմը: Հենց այդ մեխանիզմն էլ կանխորոշում է հյուասիրության այն ձևը, որ կարելի է անվանել «հյուրասիրություն օտարին»: Եվ ընդհակառակը, այն ազգերը, որոնք կարողացել են հասնել ռազմա-քաղաքական գերակայության այլ ազգերի հանդեպ, օտարների հանդեպ հյուրասիրության չափից ավելի հակվածություն չունեն և, նույնիսկ, տանտիրոջ կարգավիճակում նրանք հակված են ընդունել, այլ ոչ թե՝ տրամադրել ծառայություններ:
Հայտնի է, որ աղքատներն ավելի հյուրասեր են, քան՝ հարուստները: Բնակչության առավել իրավազուրկ, առավել անպաշտպան խավերի մեջ ժամանակի ընթացքում նույնպես հասունանում է «տալու» մեխանիզմը: Այն իրականանում է հիմնականում բարձր հարկերի և դրա հետ կապված բռնաճնշումների միջոցով: Դա կարելի է համարել «հարկային հյուրասիրություն» (իսկ, օրինակ, հարկային չինովնիկները ամենաանհյուրասեր մարդիկ են):
Ընդհանրապես, հյուրասիրության «ստրկական» ծագման մասին կարծիքը բավական տարածված է և դրանում, գուցեև, ճշմարտության հատիկ կա: Սակայն այն չի բնորոշում երևույթը և ավելի շուտ «անհյուրասերների» ինքնարդարացումն է, քան՝ գիտական վարկած:
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՆԱԽԱԴՐՅԱԼՆԵՐԸ
Գյուղատնտնեսական բարիքների առատությունը (ավելցուկը) և դրանց իրացման դժվարությունները, բնականաբար, կնպաստեն հյուրասիրության տարածմանը: Հին դարերից բազմաթիվ վկայություններ նե պահպանվել դրամական և փոխանակային հարաբերությունների անկատարության պայմաններում այս կամ այն ցեղի կամ ազգի մոտ գյուղամթերքների առատության մասին: Այդպիսի ժամանակաշրջանները տևել են տասնամյակներ և անգամ դարեր: Հատկապես ցեղային դեմոկրատիայի պայմաններում )երբ ավելցուկը կուտակվում է ոչ թե մեկի, այլ ցեղի բոլոր անդամների մոտ) դա հզոր խթան է հանդիսացել հյուրասիրության, որպես սովորույթի, արմատավորման համար: Նույնիսկ մեր ժամանակներում հեռավոր (մեծ քաղաքներից կտրված) գյուղական շրջանների տնային տնտեսություններում հանդիպում են որոշ գյուղամթերքների մշտական կամ ժամանակավոր ավելցուկ, որ տարբեր պատճառներով ձեռնտու չէ վաճառքի հանել (տրանսպորտային խնդիրներ, ոչ մեծ ծավալներ, ոչ հիմնական արտադրանք և այլն): Սովորաբար այդ ավելցուկները հաճույքով օգտագործվում են հյուրասիրության նպատակով: Այն ճիշտ կլինի անվանել «գյուղական հյուրասիրություն», քանզի քաղաքաբնակներին, որ սննդամթերքի պաշարներ կուտակում են միայն անհրաժեշտության չափով, այն բնորոշ չէ, ինքնին հասկանալի է նաև, որ դրամական հարաբերությունների զարգացումը հակադարձ համեմատական է հյուրասիրությանը:
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ
Մինչքրիստոնեական շրջանում որոշ ցեղեր և ազգեր հյուրասիրությունը դարձրել են պաշտամունք: Հայկական դիցարանի հիմնական աստվածություններից մեկը հյուրասիրության աստված Վանատուրն է: Նրա տաճարին (գտնվել է Բագրևանդ գավառում՝ Նպար լեռան ստորոտին գտնվող Բագավանում) կից կառուցվել են իջևանատներ և հյուրատներ, ուր առանց որևէ վճարի կարող էին օթևանել հյուրերը և, պարզապես ճամփորդները (Վանատուր անունը նշանակում է ապաստան տվող): Վանատուրը պատժում էր հյուրընկալության սուրբ կանոնները խախտողներին և օրհնում հյուրասերներին: Վանատուրի տունը նշվել է Նավասարդ ամսվա մեկին (հին հայկական տոմարով նոր տարվա առաջին օրը, ժամանակակից տոմարով օգոստոսի 11-ն է), որ կապված է նաև բերքահավաքի հետ: Այս հանգամանքը կարևոր է այն առումով, որ հայերի մոտ հյուրասիրության պաշտամունքը (ավանդույթը) սերտորեն առնչվել է առատության և բարեկեցության ժողովրդական ցանկություններին:
Հարկ է նշել, որ հայերին հարևան ազգերի մոտ հյուրասիրության առանձին աստվածներ չեն եղել: Հունական դիցարանում, օրինակ, գլխավոր աստված Զևսը միաժամանակ հանդիսացել է հյուրասիրության (նաև ընտանեկան կյանքի ու բարոյականության) աստված-պաշտպանը, նույնը՝ հռոմեական գլխավոր աստված Յուպիտերը: Իրանական դիցարանում ևս հյուրասիրության աստվածը բացակայում է: Այսպիսի դեպքերում հյուրասիրության պաշտամունքը, որպես կանոն, իրականացվել է կամ այլ աստծո, կամ ավելի ստորակարգ պաշտամունքային էության միջոցով (ոգի և այլն): Ամենայն հավանականությամբ հյուրասիրության պաշտամունքի առաջացումը տեղի է ունեցել տոհմա-ցեղային հարաբերությունների քայքայման և տոտեմիզմից (կենդանիների պաշտամունք) հրաժարման շրջանում: Սակայն միայն հայերի մոտ այն հասցվել է դիցարանի հիմնական աստվածության աստիճանի, անհերքելի ապացույց այն բանի, որ հայերը իրենց հյուրասիրությամբ աչքի են ընկել արդեն հին դարերում:
Քրիստոնեությունը, որպես միաստվածություն, հրաժարվել է հյուրասիրության պաշտամունքից, սակայն այն դասել է քրիստոնեական հիմնական առաքինությունների թվում, որի մասին Աստվածաշնչում բազմաթիվ վկայություններ կան: Պողոս առաքյալի թղթերում, օրինակ, առկա են հետևյալ տողերը. «Եպիսկոպոսը պետք է լինի, մեկ կնոջ մարդ, հեզ, խոհեմ, պարկեշտ, հյուրասեր, ուսուցանելու ընդունակ…»*
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎԱ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ
Վասալը միշտ էլ պարտավոր է եղել հյուրասիրություն ցուցաբերել տիրոջը, չնայած տերը այդպիսի պարտավորություններ չի ստանձնում: Տվյալ դեպքում, հյուրասիրությունը վկայում է տանտիրոջ և հյուրի տեղերը իշխանության հիերարխիկ սանդղակում: Այդպիսի հյուրասիրությունը կարելի է անվանել բարձրաստիճան պաշտոնատար անձի ընդունելության ձև (օրինակ, երբ նախագահը այցելում է մարզ, իսկ մարզպետը կազմակերպում է հյուրասիրություն):
Հյուրասիրությունը միջազգային դիվանագիտության մշակման ուղեկիցն է, օտարերկրյա պատվիրակությունների ընդունման արարողակարգի անքակտելի մասը: Այս ավանդույթի արմատները նույնպես ընթանում են պատմության խորքերը: Սակայն հայ ժողովրդի պատմությունը պահպանել է նաև այնպիսի փաստեր, ինչպես Պապ թագավորի սպանություն բյուզանդական զորավարի վրանում, հենց հյուրասիրության պահին ու գինու գավաթը ձեռքին:
Հյուրընկալության ու հյուրասիրության սովորույթն է ընկած նաև քաղաքական ապաստանի տրամադրման հիմքում, որ միջազգային հումանիտար իրավունքի կարևոր ոլորտներից է: Այս առումով ուշագրավ է Աստվածաշնչում նկարագրված Սոդոմ և Գոմոր քաղաքների կործանման պատմությունը: Աստծու հրեշտակներից երկուսը այցելում են Սոդոմ քաղաքը: Ղովտը ստիպում է հյուրերին իր տանը օթևանել, հյուրասիրում է նրանց ճաշով, թխում է հաց: Սակայն Սոդոմի բնակիչները շրջապատում են տունը և պահանջում հանձնել հյուրերին: Ղովտը ոչ մի պայմանով չի համաձայնվում, նույնիսկ իր աղջիկներին է առաջարկում հյուրերի փոխարեն, սակայն ապարդյուն: Հրեշտակների օգնությամբ Ղովտը իր ընտանիքի հետ փախչում է, իսկ Սոդոմը ենթարկվում է կործանման:* Փաստորեն սա հյուրընկալության ընթացքում հյուրի անվտանգության երաշխիքների կամ անվտանգ ապաստանի ապահովման մասին հնագույն վկայությունն է: Ճիշտ է՝ կրոնա-բարոյական շարժառիթներով: Դարերի ընթացքում կրոնական պաշտամունքի վայրերը հանդիսացել են փախստականների համար ապաստարաններ: Միայն XIX դարում քաղաոական ապաստանի տրամադրումը դառնում է միջազգային իրավունքի համընդհանուր ճանաչված ինստիտուտ: Մեր ժամանակներում Եվրոպայի երկրների մի մասը իրականացնում է աղքատ երկրներից (այդ թվում՝Հայաստանից) փախստականների ընդունման, օթևանի և սննդի տրամադրման բավական լայնամասշտաբ սոցիալական ծրեգրեր:
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ
Դիտումները հանգեցրել են այն եզրակացության, որ որոշ մասնագիտության մարդիկ, որպես կանոն, ավելի հյուրասեր են: Դա վերաբերում է, օրինակ, ձկնորսներին, որսորդներին, այգեգործներին: Այդպիսի հյուրասիրությունը կարելի է անվանել «հյուրասիրություն բնությունից»: Այդ մարդկանց մոտ որսից կամ բերքից բաժին հանելը (թեկուզև անծանոթին) համարվում է լավ նախանշան: Ըստ երևույթին բնության, այլ ոչ թե մարդկանց հետ մշտական պայքարը նպաստում է մարդկային դրական գծերի զարգացմանը: Իզուր չէ, որ Քրիստոսի Առաքյալների մեջ բավական շատ են ձկնորսները: Կինտոները նույնպես հյուրասեր էին, որ նրանց մասնագիտական կերպի մասն էր:
ՀՅՈՒՐԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՒԼՏՈՒՐԱԿԱՆ ԿՈՂՄԸ
Վերջիվերջո հյուրասիրությունը էթիկետի կարևոր մասն է: Արժանի հյուրասիրություն ցուցադրելու ունակությունը հանդիսանում է տվյալ անձի կուլտուրական ձեռքբերումը: Այն նպաստում է բարեկամական և ընկերական հարաբերությունների խորացմանը, ծանոթությունների հաստատմանը, կոնֆլիկտային իրավիճակների հարթեցմանը: Երբեմն հյուրասիրությունը կարող է հանդիսանալ կուլտուրական արժեքների հետ շփման միջոց: Օրինակ, երբ կուլտուրայի գործիչը շրջում է ժողովրդի մեջ կամ «տեղեկացված» անձը հայտնվում է հեռավոր գյուղում:
Կարևոր նշանակություն ունի, անշուշտ, հյուրասիրության կուլտուրան և հյուրասիրությունն ընդունելու կուլտուրան: Սակայն հարկ է նշել, որ առաջնայինը այստեղ ոչ թե վարվեցողության այս կամ այն կանոնն է, այլ փոխհարաբերման ջերմությունը, որն էլ բնորոշում է «հայկական հյուրասիրությունը»:
ՍԱՄՎԵԼ ԱՎԱԳՅԱՆ
* Նոր Կտակարան, Ա Տիմոթեոսին 3. 1-3
* Հին Կտակարան, ԳԼ ԺԹ 1-25