Ես ընդդիմադիր չեմ էս կամ էն խավին, էս կամ էն անձին //անձերին, էս կամ էն կուսակցությանը, ես նույնիսկ խոշոր հաշվով էս կամ էն համակարգին ընդդիմադիր չեմ, ավելի ճիշտ` էս կամ էն համակարգին ես ընդդիմադիր եմ էնքանով, որքանով էդ համակարգը Հայաստանը դուրս ա դնում աշխարհի մայրուղիներից եւ դարձնում ա երրորդ կարգի` բանանային պետություն:

Ունի՞ Հայաստանը պոտենցիալ` դառնալու լիարժեք պետություն, էն տեսակ պետություն, որն իրանից բան կներկայացնի Մերձավոր արեւելքում եւ ինչու չէ` նաեւ աշխարհում: Ես վստահ եմ` ունի: Վստահ եմ, բայց ապացուցել առայժմ չեմ կարող: Ապացուցելու միակ ձեւը կլինի էն, որ Հայաստանը դառնա էդ իմ ասած եւ ուզած պետությունը: Ես իմ ուժերից կախված ամեն ինչ կանեմ դրա համար, բայց շատ պարզ գիտակցում եմ որ ես քաղաքական գիգանտ չեմ եւ վճռական դեր չեմ կարող խաղալ էս հարցում: Չգիտեմ, ճիշտն ասած, վաղը ինչ կլինի, չնայած լավատեսությունը երբեք վերջնականորեն ինձ չի լքում:

Բնագավառը, որտեղ ես ինձ ամենավստահն եմ զգում եւ գիտեմ որ միայնակ շատ բան կարող եմ անել` գրականությունն ա: Ես գիտեմ, որ իմ ստեղծածը ոչնչով չի զիջում աշխարհի էսօրվա ամենահայտնի գրողների ստեղծածին, նրանց, որ անուն ունեն, ամենամեծ հոնարարներն ու ամենախոշոր մրցանակներն են ստանում: Բայց քանի դեռ չեմ ապացուցել` իմ էս ասածը լսողների մեծ մասին կթվա լոպպազություն: Գրականության արժեքը չի կշռվում , չի չափվում եւ չի ապացուցվում, ընդ որում հասկացողը գիտի որ մրցանակներն էլ էդ առումով ապացույց չեն, բայց մրցանակները առնվազն ուշադրություն են հրավիրում գրողի վրա եւ մեծացնում են ընթերցողների թիվը: Այ, եթե ես Նոբելյան ստանամ, հայաստանցիների մեծագույն մասը չի ափսոսա իրա մի քանի հազարը, կառնի իմ գիրքը կամ տոմս կառնի կգա իմ բանաստեղծությունները լսելու:

Անկեղծ որ ասեմ, ես իմ Նոբելյան ստանալը չեմ համարում անհնար մի բան, եթե իհարկե ճակատագիրն ինձ առնվազն մի 5-6 տարի դեռ տա ապրելու: Բայց շատ հավանական էլ չեմ համարում: Ուղղակի քանի որ հայտարարեցի էդ մասին, սրանից հետո իմ բոլոր քայլերի չափումն ա փոխվելու` դառնալու ա աշխարհական: Հայաստանցիներիս ամենամեծ պրոբլեմը մեր չափումների փոքրությունն ա` մեր երկիրը փոքր ա, մեր խնդիրները տարբեր են զարգացած երկրների խնդիրներից` ավելի լոկալ են, մեր դիմաց սերժեր ու գալուստսահակյաններ/շարմազանովներ են, ու ինչքան էլ փորձես իրանց շրջանցել, մեկ ա իրանք են իշխանության գլուխ, ու քանի որ իրանք են իշխանության գլուխ, քո կռիվը իրանց դեմ ա, ու քանի որ իրանց դեմ ա` էդ կռվի նշաձողն իջնում ա, չի կարող չիջնել: Քաղաքականության մեջ` ես վստահ չեմ, անկեղծ ասած, թե որն ա էս վտանգավոր վիճակից դուրս գալու ելքը: Գրականության մեջ` գիտեմ:

Գրականության մեջ` նշաձողը որոշվում ա գրականության շուրջ տարվող խոսակցությամբ, որի առանցքային ֆիգուրը, գրողից բացի, քննադատն ա: Ես էնքան եմ կարեւորում քննադատի դերը, որ մի տաս-տասներկու տարի առաջ, տեսնելով որ Հայաստանում քննադատություն չկա, ես ինքս սկսեցի զբաղվել դրանով եւ գրեցի «Անտիպոեզիա կամ երբ բանաստեղծը չի փնտրում ալիբի» էսսեն` Արմեն Շեկոյանի գրքի վերնագիրը դարձնելով իմ նկատած ու ձեւակերպած բանաստեղծական ուղղության անուն: Էդ էսսեն ահագին արձագանքներ ունեցավ ժամանակի գրական մամուլում, քննարկվեց: Չգիտեմ ուրիշներին ինչ ա տվել էդ քննարկումը, բայց կարող եմ վկայել որ ինձ տվել ա շատ բան` իմ էսօրվա պոեզիան մի խոշոր չափով հենց իմ ձեւակերպած գրական ուղղության իրականացումն ա (էն ժամանակ, երբ որ էսսեն գրում էի, իմ բանաստեղծական ձեռագիրն ուրիշ էր, ես հոդվածը գրել էի ոչ թե իմ, այլ Արմեն Շեկոյանի եւ Վիոլետ Գրիգորյանի տեքստերի վրա հենվելով):

Հետո արդեն կար «Բնագիր» ամսագիրը, դրա համացանցային ֆորումն ու շաբաթական մեր քննարկումները` Շեկոյանի, Վիոլետի, Միսաք Խոստիկյանի եւ այլոց մասնակցությամբ, որ սնունդ էին իմ համար, գրական խոսակցությունը ամենաբարձր մակարդակի վրա պահող սնունդ: Հիմա արդեն «Բնագիրը» չկա, ֆորումը պատմություն դարձավ, մեր քննարկումները` նույնպես: Մի որոշ ժամանակ «Ինքնագիրն» էր դրան փոխարինում եւ «Ինքնագրի» քննարկումները Ուտոպիանայում, բայց էդ էլ վերջացավ: Վիոլետը վերջին տարիներին չի գրում, Շեկոյանը անցավ արձակի, վարագույրը իջավ իմ համար էնքան կարեւոր քննարկումների վրա:

Իհարկե, կա «Գրանիշը», կան բազմաթիվ նոր ջահելներ, որ բավական ակտիվ են` տպագրվում են, հավաքվում են Ծաղկաձորում եւ այլուր, գրում են, թարգմանում են, հարցազրույց են տալիս… Բայց գրական խոսակցություն չկա էսօր: Բացարձակ չկա: Գրական խոսակցությունը էն չի, երբ որ ասում ես` սա լավ ա գրում, սա լավ չի գրում, եւ նման բաներ, գրական խոսակցությունը էն ա, երբ որ էսօր ու ստեղ գրված տեքստը դրա միջոցով գնում կապվում ա երեկ ու աշխարհում գրվածի հետ` ստեղծելով գրականության ներկան:

Արդեն ասել եմ մանիֆեստիս մեջ` գրականությունն էսօր ճգնաժամի մեջ ա ոնց որ թե, ամեն դեպքում` չկան էն տեսակ վառ դեմքեր ու գրական նոր ուղղություններ, որոնց մասին լսես նաեւ հեռվից` առանց հատուկ խորանալու եւ հատուկ հետաքրքրվելու: Բայց սա իհարկե կարող ա լինել խաբուսիկ տպավորություն: Լրջորեն հասկանալու համար` ինչ ա կատարվում ժամանակակից գրականության մեջ, պետք ա խորանալ ու ավելի մոտից հետաքրքրվել: Ես որոշել եմ անել հենց դա` մոտիկից ծանոթանալ աշխարհի տարբեր երկրներում ընթացող գրական պրոցեսներին եւ գտնել իմ տեղը դրանցում: Լեզուների իմ իմացությունը եւ համացանցը տալիս են ինձ նման հնարավորություն:

Միջազգային լրատվության միջից ամենաուժեղ տպավորությունը Մեծ 8-յակի ընտանեկան լուսանկարն էր, հատկապես էս պահը՝

Իսկ գլոբալ վիզուալ զուգահեռի ազդակը բառի բուն իմաստով պայթեց Ռուսաստանում՝ Չապաևսկում: Եվս մեկ անգամ հավաստելով մոտեցումս, որ ցանկացած երկրի ռումբերը և այլ զենքեր բումերանգ են՝ տեսա նաև, թե ինչ մերձավորագույնս կարող են լինել դաշնակիցներիցը: Նկատի ունեմ, որ ճայթճայթող Սամարան շատ նման է ասենք այրվող Դամասկոսին: Հըմ, ով կմտածեր, որ մի օր մաքառող Սիրիան ու հանգիստ Ռուսաստանը էսքան նման կլինեն: Հուսանք՝ Ռուսաստանի ոչ բոլոր դաշնակիցներին են նման հեռանկարներ սպասվում: Ռուսաստան – Սիրիա, Սամարա – Շամ (Դամասկոս), Սիրիայի համակարտությունը մի տեսակ российрийский конфликт-ի է վերածվում: La samaha Allahu, իհարկե: Ահա և բուն համադրումը՝ Դամասկոսի և երեկվա Սամարայի: Միայն մինարեթներն են պակասում՝ Ռուսաստանի դեպքում:

Գուցե հիշողներ լինեն, որ զինանոցի նման աղետ եավ նաև 90-ականներին՝ 93-ին կարծեմ, Բալահովիտում:

Ապա՝ մյուս զուգահեռը եկավ հարևան Թուրքիայից և հեռավոր Բրազիլիայից. զարմացած էի ֆիքսել, որ իրարից  աշխարհագրորեն ու մշակութայնորեն էդքան հեռու  երկրներում ոստիկանի ու ցուցարարուհու շփումը կարող է նույն ձև մռու լինել՝ բառի բուն իմաստով:

Դե, իսկ տեղականի վիզուալ զուգահեռ ապահովեց ֆեյսբուքյան scroll down-ը, երբ օրվա «հերոսուհի» լրագրողուհի Գոհարի ու երբեմնի օնլայն սելեբի նկարներ իրար կողքի հայտնվեցին. աղջիկները տարբեր են, բայց ռակուրսը կապում է նրանց: Դիցուք՝ 

Բայց եթե բոլորինը նա մտավ Շամշյանի տեսանյութով, ապա իմ ու մի որոշակի թվով մարդկանց կյանք նա մտել էր դեռ համահանրապետական հռչակի ձեռքբերման նախօրեին, բայց էլի նույն վարքով: Էն տարբերությամբ, որ հանդիսատեսը ավելի շատ էր՝ կենդանի, բայց վթար չէր եղել: Ես դա երևի անվանեմ «գլխավոր փորձ»:
Մանրամասնեմ.  2 օր առաջ նույն աղջիկը գլխավոր փորձ էր արել Տերյան փողոցում` լացելով, գոռգոռալով, հարվածելով ոստիկաններին ու օգնության եկած կարմիրբերետավորներին:

Ուրբաթ օրը` հունիսի 14-ին, ժամը 15:00-ի սահմաններում էդ աղջիկը իր վրա էր հրավիրել ամբողջ փողոցի ուշադրությունը… Էդտեղով անցնելիս մի պահ ֆիքսեցի` ամենախաղաղ պահն էր: Կարճ է, բայց կարելի է պատկերացում կազմել անգամ էն ժեստիկուլյացիայից, որ բանեցնում է ոստիկանի հետ շփվելիս: Ու մեկ էլ մարդկանց ռեակիցայից. անցորդները շրջվում են, վարորդները դանդաղացնում ընթացքը, որ տեսնեն չլսված-չտեսնվածը…

Հետաքրքիր է, որ ես էդ ամենի մասին մոռացել էի օրվա թոհուբոհում, չնայած արտասովոր աղմուկ-աղաղակի վրա էի գնացել, գոռոցներ, լաց: Մենակ հիշում էի, որ խղճի խայթ ունեմ՝ ինչի ավելի չմոտեցա, հարցնեմ՝ ինչով կարող եմ օգնել… Բայց հետո տեսա մերուաղջիկ Շամշյանի գլխին ինչ օյին են դրել, մտածեցի, որ լավ էլ արեցի: Էլ չասեմ՝ երբ հետո «գլխավոր փորձը» տեսածները պատմեցին, թե էլ ինչեր է ասել…

Երբ Շամշյանի նկարածը մեջտեղ եկավ, հիշեցի, որ դրա գլխավոր փորձն էլ ես եմ ախր նկարել նախօրեին: Ինձ թվում է` դա հենց փորձ կարելի է անվանել: Այ եթե էդ ժամանակ կանխվեր, հաստատ գլխավոր շոուն չէր լինի:

Բայց ախր էդպես էլ չէր լինի, չէ՞:

Եթե Femen-իստուհիները հայեր լինեին, ապա նրանք երևի լկտի ու սանձարձակ լինեին: Femen-ի վերջին ակցիայից հետո մի տեսակ ոճի, ձեռագրի, հնչեղության նմանություն եմ զգում:

…այս քանի օրը մեր մամուլը էլի մի տեսակ «կարուձևի» մեջ է, բայց լրիվ ուրիշ հարթության. հայաստանյան ԶԼՄ-ները իրենց համար նոր նյութ են հայտնաբերել, որոնք մատուցում են այսօրինակ վերնագրերով՝Բրիտանիայի արքայազնը, ապագա թագավորը հայկական ծագում ունի, հայազգի թագավոր կլին Բրիտանիայում և նույն ոգով այլ բաներ:

Տեղական մամուլը էս անգամ էլ առանց աղավաղման չի կարողացել բանը գլուխ բերել: Այն դեպքում երբ արտասահմանյան մամուլում հստակ նշվում է, որ նախկինում հայ համարված նախնին պարզվել է՝ իրականում հնդիկ է, մեր մամուլում լրիվ հակառակն է պնդվում, ներկայացվում, հրամցվում…

Չեմ կարողանում հասկանալ՝ ինչու է էդպես արվում, ում է դա պետք (էն էլ՝ էս շոգին))), բայց էս դեպքում կրկնակի տհաճություն կա՝ նախ որ դա վաղուցվա լուր է` «հարություն տրված լուրերի շարքից», և պիտի որ վաղուց իրեն սպառած լիներ (շահարկվում էր դեռ 15 տարի առաջ՝ Լեդի Դիի կենդանության օրոք), երկրորդ՝ էդ աղավաղման պահը: Աղավաղված, ինչպես Ալբիոնի հնարավոր առաջնորդի հայ նախնու անունը՝ Գևորգ /յանից/ Կյուարկ:

Չնայած մյուս կողմից, օրինակ, FB-ում միտում կա ժամանակ առ ժամանակ վերահայտնագործել, որ ասենք Նեֆերտիտին հայ է… Պատմականորեն կոնկրետ էդ դեպքում փաստն այն է, որ Նեֆերտիտին հնարավոր է Հայկական լեռնաշխարհից է…

Ինչ վերաբերում է Բրիտանիայի գահի հայազգի տիրակալին ), ապա փաստն այն է, որ ընդամենը իշխանուհի Դիանայի նախնին Հնդկաստանի հայ է՝ շատ հեռու ու վաղեմի նախնին:  Եվ բնականաբար նրա ժառանգները 1/քանիերորդով, 5-րդ պորտով կարծեմ ևս հայկական արյուն ունեն, բայց արդյո՞ք դա ինչ-որ բան նշանակում է առհասարակ՝ սոցկայքերում որոշ լրատվամիջոցների ստեղծած հիսթերիկ էքստազից բացի:

Կարծում եմ՝ բոլոր շահագրգիռ անձինք կարող են առնվազն այսհոդվածը կարդալ՝ բնագրերով: Կամ սա՝

У принца Уильяма нашли чужую кровь, որի վերնագիրը ամենից լավ է բնորոշում իրավիճակը:

Ի դեպ, էս լուրի տեղական մատուցման դեպքում շատ ավելի խորքային խնդիր է բարձրանում: Այն է՝ որքանով ադեկվատ կարող է լինել հայաստանյան լրատվամիջոցը (ընթերցողների մրցավազքում, քլիքազինությունների մրցավազքում) և որ ավելի կարևոր է՝ որքանով արժանահավատ:

Ինչ բարդ է պորտի հարցը մեր իրականության մեջ: Իսկ ենթագիտակցականի մակարդակում պետք է կարծել հայերս էլ չենք ուզում բավարարվել Քիմ Քարդաշյանով, երբ հնարավոր է ոչ թե փառահեղ պոռնոաստղ հայրենակցուհի ունենալ, այլ ասենք արքայական ծագման: Չնայած էլի բոլոր շահագրգիռ անձինք գիտեն, որ Լեդի Դիի բուռն անձնական կյանքին կարող էր նախանձել անգամ Քիմը…

Բայց դրանից առավել, իրոք էլի, ինչ-որ մեկին իրականում դա պե՞տք է. ախր, բրիտանական դինաստիայի հայկական արյան հետևից ընկածները ոչ մի բանով չեն տարբերվում արքայազն Չարլզի հետևից ընկած հայ բնապահպաններից…

Լինում է ցավոք այնպես որ անարդյունավետությունն ու ծիծաղելիությունը հոմանիշներ են լինում:

Ում է դա պետք-ի հետ կապված- Եկեք միասին հասկանանք, էլի: Միակ բացատրություն-զուգահեռը, որ մտքիս գալիս է, հետևյալն է. երբ Ալեքսանդրը գալիս էր արևելք, նա լուրեր տարածեց, որ այդտեղի ժողովուրդները Բալկաններից եկվորներ են, որպեսզի նրանց նվաճելը հեշտ լինի: Հենց այդ ժամանակից կարծեմ շրջանառության մեջ դրվեց Արմենիոսի մասին լեգենդը..

Ես համ գրականության մեջ եմ, համ քաղաքականության: Բայց ես գրող եմ իհարկե, քաղաքական գործիչ չեմ: Ու հաստատ` միայնակ շատ բան չեմ կարող փոխել Հայաստանի քաղաքական կյանքում: Իսկ որպես գրող` մենակ եմ անելու ինչ որ անելու եմ :

Ես աշխարհական եմ: Էս իմ աշխարհականության մանիֆեստն ա: Աշխարհական` աշխարհ բառից: Իմ գրականության չափումը, համատեքստը, համակարգը ես տեսնում եմ աշխարհում, ոչ թե Հայաստանում: Հայաստանում էսօր չկա ոչ իմ գրականությունը իմաստավորելու ընդունակ քննադատ, ոչ էլ գրական որեւէ կառույց, որի անդամ ուզենայի լինել: Ես դուրս եմ գալիս Գրողների միությունից: Վաղուց արդեն փաստացի Գրողների միությունում չեմ, ոչ մի ձեւով չեմ մասնակցում դրա կյանքին, բայց էս իմ մանիֆեստը պահանջում ա որ դուրս գամ նաեւ ֆորմալ առումով` վերադարձնեմ անդամատոմսս:

Արդեն շատ երիտասարդ չեմ ու լիքը թանկարժեք ժամանակ եմ իզուր կորցրել անկարեւոր բաների վրա, բայց լավ ա ուշ, քան երբեք: Ես շրջվում եմ դեպի աշխարհ եւ փորձելու եմ գտնել իմ տեղը աշխարհի գրականության մեջ: Գիտեմ որ, մեղմ ասած, հեշտ չի լինելու` չկա ոչ մի նախադեպ, որ հայագիր գրողը կենդանության օրոք, եւ նույնիսկ ոչ կենդանության օրոք, կարողացած լինի մտնել աշխարհի գրականության համատեքստ: Էլ չեմ ասում Նոբելյան ստանալու մասին: Գումարած դրան, գրականությունը ճգնաժամի մեջ ա ոնց որ թե` ամբողջ աշխարհում:

Բայց դժվար` չի նշականում անհնար: Եվ ճգնաժամն էլ հաճախ ընդամենը նշանն ա` նոր շրջադարձի: Գրականությունը միշտ ռիսկ ա ու միայնակ ճամփորդություն անհայտ ծովերով:

Եւ առանց ռիսկի` չկա հաղթանակ:

Աննան էլ չկա, գնացել ա, Վահրամը գնացել ա, Հասմիկ նոմեր աձին, Հասմիկ նոմեր դվա-ժենան, Հասմիկ նոմեր տրին գնացել են, սիրուն տղեն գնացել ա, Լուսինեն կարմիր էր, Ալլան մաֆիոզ չի, այլ գրականագետ, դոննա յաման Անին գնացել ա, Նաիրան, չհավատաս ժպտացող աչքերին` սև, սեեեվ, գնացել ա, էլ ո՞վ մնաց, նրանք քիչ էին, բայց նրանց վրացի էինք ասում, գնացել են, իա, բա Նունե՞ն, ասեց, չէ՞, kill Karen, անտաշ քարը գետնին ա մնացել… գետնին չի մնա, կնետի քարը նա, ով մեղավոր է, Ծաղկաձորը կքանդի, տեղը Անտաշատ կկառուցի…

Keep silence, writers, keep silence…

Թամզարայից հետո, սև շոկոլադի տակից ժպտացող ճերմակ սուֆլեից հետո, Silence-ից հետո, կրակոցներից հետո, բաց աչքերով մեռածներից հետո (մոծակը` ներառյալ), փակ աչքերով ողջերից հետո, գինուց հետո, հայերից հետո ջրհեղեղ եղավ, ջրով` չէ, գարեջրով, ինչո՞ւ գարեջրով, որովհետև… ինչո՞ւ, որովհետև, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ… քանի քեռին կա, ջուրը գարեջուր կդառնա, լակոտ…

Ամեն գիշեր տողեր ես շարում, որ առավոտյան ջնջես, խոսնայրերը զանգում են հա, Երևանն է խոսում, Երևանն է խոսում, բա չէ, մի մուկ խոսեց իր հերթին, Երևանը թող խոսա կամ լռի հավետ, փախչել վարդագույն ամեն ինչից, գարշելի թաթիկից, քթիկից, երկու հազար յոթը հարյուր եսիմ քանի տարեկան պցիկից, վարդագույնից թաքնվել վարագույրի ետևում, մուկը, մուկը… Ֆելիքս Խաչատրյանն ընթրիքի է, բայց իրեն վերջնական չընթրեցին, մի ափսեից մի ուրիշ ափսե` Արմենիո ափսե: Ծաղկաձորը Արմենիո մե՞ջ է, հա, բայց Արմենիան Ծաղկաձորի մեջ չէ, կամ էլ` Արմենիա, Ջորջիա, Էստոնստան… գրողների երկիր, փարադայզ…

Ջորջիան փարադայզավայր կլիներ, եթե ինտելեկտուալները իշխանության գային, իմաստունները, լուսավորիչները, Ճավճավաձեն ուզում էր, խփեցին, գյուղատնտեսության նախարարը քարտեզը փռած գյուղատնտեսություն է բացատրում, հարցնում են` բա ի՞նչ ա քարտեզի վրի էս գալուբոյը, նեբո, դուռա՛կ, էտը ժե օկեան: Բա որ տաբուրետկով բատյուշկան էր գալուբոյներին աթթաք անում, լա՞վ էր, Լևանը խաչակնքում ա… Հա-հա-հա, ճիշտ էի ջոկել, որ գինզբերգավարի գրածի տակ բատյուշկա կա, տեսա՞ր Մարինա, պոստֆեմինիստ հալիդ ասում ես` Գինզբերգ, Գինզբերգը միջից ա խոսում, Լևանը` չըրչի բարձունքից, դա, յա վերուշչի, Սոդոմ-Գոմոր, գեյերին չեմ տփի, բայց դե ես նորմալ եմ, վատն ես, վատն ես, արատավոր ես:

Պատամուչտո, ու վաս նե ումեետ գատովիտ տոլմա:

Կակ էտը նազիվայետսյա, խարո՞… Խորովա՛ծ, Լևան: Էտը նի սթե՞յք, նետ, նետ, Ադա՛, բարբիքյու: Դա, դա, բարբիքյու: Էստոնուհին ոնց որ լրիվ հարգում ա ինձ, չնայած չի տեսել` թե ինչպես եմ ես, բորոտի հանգույն, ոտքիս զանգուլակ, ինձանից վանում ու քացով տշում, զընգ-զը՛նգ, բառեր, բառեր, բառեր, բոլոր բառերը… Կարծում էի` Հայաստանում ավելի շատ ռուսերեն կխոսեն, ապրե՛ք, երեխեք, վայ թե անգլերեն լավ ժարիտ եք արել, իսկ վրացիները ոչ ռուսերեն, ոչ` անգլերեն, գամառ ջոբա, մենակ Ռուսաստանում ապրող Լևանն էր աբռազովըննի ու իր սիրած լուսավորիչների պես մերթ ռուսերեն, մերթ անգլերեն ճավճավում: Keep silence, Լևան, բատյուշկա, նի պիզդի: Ամաչում ա, իրա գրած բառը լեզվատակ ա անում արտասանելուց. հարգարժան տիկնայք, հայ-էստոնական համերաշխ առաջադիմություն` ընդդեմ ռուս-վրացական հոմոֆոբիայի, ազնվականական էլիտիզմի, լուսավոր միապետության: Նոամ Չոմսկի կարդա, տոլեռանտ եղիր, դեմոկրատիա, քննադատությունը` միայն ձախից… Էտը վի՞, ուա՞թ, դուք նոր գրական ալի՞ք եք ստեղծել Հայաստանում: Հասմիկ նոմեր տրին ա ներկայացրել: Ես ամեն առավոտ փչում-ցրում եմ գիշերվա շարած ուլունքներս, ի~նչ ծովեր, ի~նչ ափեզերք, ի~նչ գորշ ժայռեր և ի~նչ կղզիներ, Մարինա…

Մարինա չի` Մարիա, պոստֆեմինիստական վեպ ա գրել:

Լևանը, Ադան, ջահելի անունն էլ էր լ-ով ոնց որ, ու էն մի լ-ն` Լաշան, լեշը, վրացերեն էլ ա լեշ, Չարի ծաղիկնե՞րը, հա, Ադա, հա: Լեշը Ֆրանսիա է երազում, թեկուզ` կոշկակար, ոչ` պոետ:

Փոեթրի, սաղ իմ գլխին ջարդվեց, սիմպոզիումին` միայն գրահրատարակչություն, փոեթրին` իմ գլխին: Մինչև լուսաբաց: Քյարը` բարբիքյուն: Փոեթրիի արանքում: Դժվար ա ծամվում: Ա ու նաս խարաշո գատովիտ բարբիքյու ի խինկալի: Ձեր ծնողները հա՞յ են, իսկ պրեծնողնե՞րը: Որովհետև հա եկել գող եք ման եկել Հայաստանում, հանցագործ, հեղափոխական, պռադվինուդի պաետեսսա չեք ման եկել, որ գտնեք, ա՛յ պոստ-պոստ-պոստֆեմինիստություն: Հուշարձանս ոնց որ կանգնում ա, քարե սպասում, Պենելոպե նոմեր դվա: Տեսնես` կզանգի՞…

Բայց հիմա «Ուլիսեսն» ա սպասում: Գուդ նայթ, րայթրզ, գուդ նայթ, Հասմիկ նոմեր աձին, գուդ նայթ, Հասմիկ նոմեր դվա, գուդ նայթ, Հասմիկ նոմեր տրի, գուդ նայթ, սիրո՛ւն տղա, գուդ նայթ, Աննա՛, գուդ նայթ, Վահրամ, Անի, Լուսինե, Նունե, Լևան, Ադա, Լեշ, լ-ով ուրիշ տղա, Մարինա, չէ, չէ, Մարիա, գուդ նայթ… Ա յա նի պիսածել, յա չիտածել:

                                                Այն ի՞նչն է, ինչը. թե չհանեք` կհանեմ.

                                                Հայրիկս ինձ սերմեր տվեց, որ ցանեմ:

Ես էլ եմ իմ տատիկին թաղել փշարմավի թփի տակ:

Մի կողմից համ բավականին հասկանալի պատճառներով, համ էլ նաև մի տեսակ զարմանալիերոն Իրանի ընտրությունները համաշխարհային, նշվածներին գրեթե հավասարազոր մեդիաուշադրություն են վայելում:

Սակայն նշված ընտրությունները, դրանցում հաղթողներին ու չհաղթողներին էլ նաև մի այլ ընդհանուր բան է կապում՝ արցունքը:

Բոլորն են հիշում, թե ինչպես արտասվեց Պուտինը

Օբաման՝ արդեն Բենղազիի դեպքերի մասին խոսելիս

Էն, որ արցունքը արևմտյան քաղաքական զինանոցի հետաքրքիր մասնիկ դարձել, զարմանալի էր արձանագրել աշխարհի թերևս ամենաուժեղ առաջնորդների մակարդակում:

Սակայն Իրանում դա ևս հետաքրքիր ու ավելի արմատացած ավանդույթ է: Էն տարբերությամբ, որ էստեղ լացում են ոչ թե ընտրություններից հետո, այլ ընտրություններից առաջ: Դրան հետևելն էլ յուրովի է հետաքրքիր, բայց պետք է արձանագրել, որ Իրանում լացողները չեն հաղթում:

Այդպես թեկնածուներից Ալի Աքբար Վելայաթին իր քարոզարշավի հոովակում ներառել էր դրվագ 1989-ին Ռուհոլլահ Խամենեիի թաղումից, որի ժամանակ ինքն արտասվում է:

Նրանից բացի այս նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ լացել է նաև թեկնածուներից Մոհամադ Ռեզա Արեֆը՝ հեռուստաեթերում թմրանյութերի քաղաքականույան մասին հարցին ի պատասխան:

Դե, իսկ Ահմադինեժադը չէր դիմացել Չավեսի մահվան ժամանակ, ինչպես ընդունված է կարծել:

Առհասարակ «լացկանությունը» Իրանում կապվում է այդ երկրում դավանվող շիիզմի «ողբային բնույթի» հետ:

-Փախչել ա պետք, – պատասխանեց ավտոբուսի վարորդը՝ նկատելով, որ պաշտոնապես «34 աստիճան ա»:

Բա, ասֆալտ անողներն ի՞նչ ասեն, որ էս եղանակին գործ են անում, արևն էլ ասես ասֆալտ է անում՝ մեզ ու ամեն ինչով հանդերձ. մտածեցի ես, բայց էս «փախչելու»* մոմենտը պիտի մի ամբողջ ֆենոմեն բացատրեր:

Միրաժայնորեն մտածեցի արաբների մասին, որոնք ի դեպ հոյակապ ասֆալտապատ ճանապարհներ ունեն անգամ իրենց անապատներում: Մտածեցի՝ բա իրենք ինչի՞ չեն փախչում/փախել իրենց էդ Ալ-Դահնայից, Ալ-Նաֆուդից ու Ռուբ ալ-Խալիից:

Հիշեցի նաև, որ գիտնականները վաղուց գլուխ են ջարդում էն բանի շուրջ, թե ինչպես է 7-րդ դարում 40 000 արաբների հաջողվել դուրս գալ իրենց անապատներից, գրավել գրեթե աշխարհի կեսն ու մոտ 8 դար էլ էդ աշխարհի կեսն իրենց տիրապետության տակ պահել…

Մտածեցի, որ էդ գիտական հարցադրումն այլևս ակտուալ չի. պարզից էլ պարզ է՝ արաբները փախել են իրենց անապատներից, շոգերից…

Իսկ եթե հայերն էլ փախչում են, որ մի նոր Կիլիկիա՞ հիմնեն: Նման մի բանը արտագաղթ-փախուստ կոչված ողբերգության փառահեղ ավարտ կլիներ, չէ՞. փախչել հայրենիքից՝ մեկ ուրիշը ստեղծելու համար՝ համարյա արաբների պես:

Հետո շանս հիշեցի, որը շատ տարիներ առաջ՝ դեռ քոթոթ, ասֆալտի վրա քայլելիս սկսեց նվնվալ, հասկացա, որ ոտքերը վառվում են ու գրկեցի: Էսօր երբ ես էլ շոգից առաջ ընկած գործի էի շտապում, ինձ շանս պես զգացի. անգամ կոշիկներով ոտքերդ բառի բուն իմաստով տակից վառվում են. էսպիսի բան, շոգ ու էսպիսի փախուստ դեռ չեմ հիշում:

*ինձ թվում է, որ ողջախոհ որևէ մեկը չի կասկածում, որ մեր արտագաղթի ողբերգությունը ոչ թե այն է, որ մարդիկ գնում են, այլ այն, որ փախուստի գործոն կա էդ գործընթացի մեջ:

Այս առումով վերջին դեպքերը բոլորովին անսպասելի էին: Դրանք ցույց տվեցին, որ շատերի համար Հայոց ցեղասպանության ժխտման դեմ պայքարն ընդամենը գեղեցիկ հնչող բառակապակցություն է՝ առանց որևէ բովանդակության:

Հունիսի 5-9-ը Թբիլիսիում տեղի ունեցած «Կովկասը կայսերական մթնշաղում. ազգայնականություն, էթնիկություն և ազգաստեղծում (1870-1920թթ)» (The Caucasus at Imperial Twilight: Nationalism, Ethnicity, and Nation-Building. 1870s-1920s) գիտաժողովը ժխտողականության բացահայտ դրսևորում էր:

Ամեն տարի աշխարհում, հիմնականում՝ Թուրքիայում, տեղի են ունենում գիտաժողովներ Հայոց ցեղասպանության ժխտման գործում մասնագիտացած գիտնականների, հիմնականում՝ թուրքերի, ադրբեջանցիների և թուրքական պատվերով ու վարձատրությամբ աշխատող արևմտյան գիտնականների մասնակցությամբ: Այս գիտաժողովներն ակադեմիական շրջանակներում երբեք էլ լուրջ չեն ընդունվել: Ո՛չ հնչած ելույթները, ո՛չ տպագրված նյութերը քննարկման առարկա չեն դառնում, քանի որ որպես լուրջ գիտական արժեք չեն ընկալվում: Դրանք մշտապես մնում են լուսանցքային միջոցառումներ, ավելի շատ՝ ներքին հավաքույթ:

Բնականաբար, ոլորտի ոչ մի լուրջ, հարգված գիտնական չի մասնակցում նման միջոցառումների:

Այս տարի կազմակերպիչն էր բացահայտ ժխտողական դիրքերում գտնվող Յութայի համալսարանը՝ ի դեմս իր Թուրքագիտության կենտրոնի, որը որոշեց նման գիտաժողով նախաձեռնել Վրաստանում, ինչը թույլ կտար ներգրավել վրացի մասնակիցների: Ավելին, գլխավոր կազմակերպիչ Հաքան Յավուզը անձամբ գալիս է Հայաստան տեղում հանդիպելու հայ գիտնականներին, նրանց համոզելու մասնակցել գիտաժողովին: Մեծ մասը, մասնավորապես՝ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի աշխատակիցները, բնականաբար հրաժարվում են:

Թերևս նույնիսկ Յավուզի համար անսպասելիորեն որոշ թվով հայ գիտնականներ հայտ են ներկայացնում այս հավաքին մասնակցելու համար: Համենայնդեպս, երբ հրապարակվեց գիտաժողովի ծրագիրը, թուրք և ադրբեջանցի բազմաթիվ մասնակիցների և ժխտողականության այնպիսի հենասյուների կողքին, ինչպիսիք են Նորման Սթոունը, Մայքլ Ռեյնոլդսը, Մայքլ Գունթերը, հանկարծ հայտնվել էին հայ գիտնականներ, այն էլ՝ ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի փոխդեկանը, Ակադեմիայի Արևելագիտության և Ազգագրության ինստիտուտների աշխատակիցներ: http://h-net.msu.edu/cgi-bin/logbrowse.pl?trx=vx&list=H-Turk&month=1305&msg=axPD0UdUxaakeNUxBb3moQ:

Հունիսի 5-ին ԱՄՆ-ի «Ասպարեզ» պարբերականում լույս տեսավ «Հայ գիտնականները Ցեղասպանության ժխտման կենտրոնում» (Armenian Scholars at the Center of Genocide Denial) հոդվածը, որտեղ հեղինակը՝ Արա Խաչատուրյանը, տարակուսում է, որ Հայաստանից և Սփյուռքից հայ գիտնականներ համաձայնել են մասնակցել մի հավաքի, որը նախաձեռնել է ամենակարկառուն ժխտողական հաստատություններից մեկը և որը ֆինանսավորվում է Ամերիկայի թուրքական համադաշնության (Turkish Coalition of America) կողմից: Այն ԱՄՆ-ում Հայոց ցեղասպանության ժխտողականության տարածման ամենաակտիվ խմբերից է, աշխատանք է տանում Կոնգրեսում և Սպիտակ տան հետ, հայցեր է ներկայացնում Մինեսոտայի համալսարանի Հոլոքոստի և ցեղասպանագիտության կենտրոնի դեմ, ինչպես նաև դրամաշնորհներ է տրամադրում ժխտողական գիտնականներին և այդպիսի գրականության տպագրությանը:

Հոդվածի հայտնվելուց հետո հայ գիտնականների մի մասը հրաժարվեց մասնակցել գիտաժողովին, սակայն երկուսը՝ «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի տնօրեն Արա Պապյանը և Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի (UCLA) դասախոս Կարապետ Մոմջյանը, այնուամենայնիվ մասնակցեցին գիտաժողովին: Վերադառնալով Վրաստանից՝ նրանք ասուլիս հրավիրեցին՝ արդարացնելով իրենց մասնակցությունը և փորձելով ներկայացնել այն որպես «հերոսություն»:

Այս օրերին շարունակաբար փորձում էի ինձ համար գոնե հասկանալի դարձնել ժխտողական գիտաժողովին հայերի մասնակցության շարժառիթները: Ենթադրենք, որ հայտ ներկայացրած գիտնականները չգիտեին՝ ինչ գիտաժողովի մասնակցելու են դիմում: Տրամաբանական է ընդունել, որ նրանք, ովքեր վերջին պահին հրաժարվեցին մեկնել Թբիլիսի, հենց միայն Ասպարեզի հրապարակումից հետո են հասկացել թուրքական ծուղակը և հետ են կանգնել մասնակցությունից: Այստեղ ամեն դեպքում հարցեր են առաջանում դիմողների մասնագիտական կարողությունների վերաբերյալ, քանի որ միայն Յութայի համալսարանը կամ Հաքան Յավուզի անունները բավարար էին հասկանալու գիտաժողովի բնույթը:

Միջոցառմանը մասնակցած երկու հայ գիտնականների շարժառիթները այլ պետք է լինեին: Արա Պապյանն իր ասուլիսի ժամանակ որոշ մտքեր հնչեցրեց, որոնք ոչ միայն չպարզաբանեցին եղելությունը, այլև նույնիսկ ավելի մեծ խառնաշփոթ ստեղծեցին. «Ժամանակն է դուրս գալ մեր նեղ շրջապատից, հավաքներից, ձերբազատվել մենք մեզ 1915-ին կատարվածը պատմելուց [...],այսպես, մենք դաշտը հանձնում ենք մեր հակառակորդին»:

Ճիշտն ասած, եթե Արա Պապյանը չլիներ փորձառու դիվանագետ, նման պահվածքը կբացատրեի միամտությամբ, քանի որ միամտություն կլիներ կարծել, որ մեկ-երկու ելույթով հնարավոր է համոզել և «դարձի բերել» տարիների ընթացքում ժխտողականության մեջ հմտացած գիտնականներին: Երեխայություն կլիներ նաև մտածել, որ այս բնագավառում մասնագիտացած և դրա համար հսկայական փողեր ստացող մարդիկ ծանոթ չեն լինի աղբյուրների և գրականության կամ դրանց հասանելիությունը դժվար է նրանց: Ինչ նոր տեղեկատվություն պետք է հաղորդվեր նման մարդկանց, առավել ևս, որ նրանց կարծիքն արդեն իսկ ձևավորված է և շռայլ վարձատրված:

Եթե նույնիսկ կար այդ համոզմունքը, արդյոք սեփական անձը «հերոսի» կերպարով ներկայացնելու ցանկությունն առավե՞լ էր, քան երկար տարիներ չգրված, բայց նման գիտաժողովների հայ գիտնականների ներքին համաձայնություն դարձած չմասնակցելու սովորույթը:

Ի՞նչ ունենք արդյունքում:

Համաձայն եմ Արա Խաչատուրյանի այն մտքի հետ, որ հայերի մասնակցությունը ժխտողական այս հավաքին չի ավարտվում զեկույցներ ներկայացնելով կամ անունները վերջնական ծրագրում ընդգրկելով (հետաքրքիր է, որ մինչ օրս ծրագրում պահպանվում են նույնիսկ Թբիլիսի չմեկնած մասնակիցների անունները, ինչից պարզ է դառնում հիմնական մտադրությունը՝ փաստել միջոցառմանը հայերի մաս կազմելը): Այն ավելի երկարաժամկետ է: Մասնակցությամբ հայ մասնակիցներն առանձնապես ոչ մի արդյունքի չհասան, քանի որ թուքական կողմը համաձայն էր համակերպվելու 70 զեկույցների մեջ մեկ-երկու անհանգստացնող թեմա ընդգրկելու անհարմարության հետ՝ այդ գնով սեփական ժխտողական հավաքույթը լեգիտիմացնելու համար:

Ոլորտի մասնագետներ՝ պրոֆեսորներ Ռիչարդ Հովհաննիսյանը, Ռոջեր Սմիթը, Քեյթ Ուոթենփոն, Դեբորա Դվորքը նույնպես միակարծիք էին՝ թուրքական ժխտողականության կոնֆերանսին Արա Պապյանի և Կարապետ Մոմջյանի մասնակցությունը միայն լեգիտիմացրեց այն և ավելի մեծ կշիռ տվեց, քանի որ ստեղծվեց նաև «հակառակ կողմի մասնակցության» պատրանքը:

Ինչ բարձրագոչ պատճառաբանություն էլ հիմա Երևանում, տարբեր ասուլիսների ժամանակ բերվի՝ գիտաժողովի կազմակերպիչների նպատակն իրականացված է: Երկար տարիներ ժխտողական նման միջոցառումներին հայկական կողմի մասնակցությունից հրաժարվելու քաղաքականությունը ճեղքված է:

ՓՈՔՐԻԿ ՏՂԱՆ

Գնալով ջնջվում են հիշողությանիցս
էդ քաղաքի պալատները, թանգարանները, համերգասրահները,
մի օր կգա էլ չեմ հիշի երեւի Մարիահիլֆեր փողոցը,
որին նայում էին պատուհաններն իմ սենյակի,
բայց դժվար թե մոռանամ վախեցած աչքերով փոքրիկ տղային,
որին տեսա անձրեւոտ մի իրիկուն,
երբ որ հերթական անգամ մոլորվել էի Վիեննայում,
երբ որ քարտեզը, ոնց որ միշտ, չէր օգնում,
ու ես փորձում էի գտնել իմ հարազատ Մարիահիլֆերը,
կողմնորոշվելով եկեղեցիների գմբեթածայրերով
եւ տարածքի աշխարհագրական դիրքով,
փորձելով քայլել անընդհատ դեպի վեր:

Փոքրիկ տղա էր, հինգ թե վեց տարեկան,
շեկլիկ, համարյա սպիտակամազ, ոնց որ մեծ մասը էդ քաղաքում,
սեղմվել էր պատին,
ու վախ կար աչքերի մեջ,
որ կիսամութի մեջ հանկարծ հանդիպեցին աչքերիս,
փախել էր ոնց որ,
ինչ-որ մեկից փախել էր,
հորի՞ց,
բայց ասում են ծնողները չեն ծեծում զավակներին Եվրոպայում,
գուցե ընկերներից էր փախել,
վեց տարեկաններն էլ են ընկեր ունենում չէ՞,
ու կռիվ են անում,
տղաների կյանքը կռիվ ա ու պատերազմ,
անգամ ապահով էդ քաղաքում,որտեղ բոլորը համատարած ժպտում են,
որտեղ բոլորը ձեւ են անում թե երջանիկ են:

Բացի մանուկներից: