Tert.am

Եթե կարծիքս քոնի հետ չի բռնում, դա դեռ չի նշանակում, որ ես անհադուրժողական եմ, եղբայր:

Եթե քո դիրքորոշումը սուր քննադատում եմ, դա դեռ չի նշանակում, որ այլակարծության թշնամի եմ:

Եթե փաստարկներդ չեն հերիքում կարծիքդ տղամարդավարի պաշտպանելու համար, դա դեռ չի նշանակում, որ պետք է դիմես անհանդուրժողականության մասին լացի որպես վերջին պաշտպանություն:

Եթե քեզ իրավունք ես վերապահում քննադատել այլոց, ուրեմն պետք է պատրաստ լինես հակադարձ քննադատության, այլ ոչ թե ամեն հարմար ու անհարմար առիթով, քեզ հետ անհամաձայնության ակնակրկի իսկ դեպքում, կրկնես մոգական՝ անհանդուրժողականություն:

Քննադատի որքան ուզում ես, եղիր սուր որքան ուզում ես, բայց մի ժխտի հակառակ կարծիք կրողի նույն իրավունքը քո նկատմամբ:

Այլապես անխուսափելի է ինքնահակասությունը: Եթե խոսում ես բազմակարծության մասին, ապա սեփական կարծիքիդ քննադատությունը հանուն տարբերվող տեսակետի, չի կարող որակվել անհանդուրժողականություն՝ դատարկ եւ ոչ մի բան չասող որակմամբ:

Կոնկրետանամ:

Ես խնդիր չեմ տեսնում, եթե որեւէ մեկը ամենասուր կերպով քննադատի իմ նախընտրչած քաղաքական ուժին կամ իմ նախըտրած հասարակական դիրքրոշումը կամ տեսակետը ցանկացած այլ ոլորտին վերաբերվող հարցին: Բազմակարծիք հասարակության մեջ նորմալ է նաեւ երբ որեւէ քաղաքական ուժ կամ գործիչ ենթարկվում է ծաղրի: Եթե որեւէ մեկը քննադատում է ՀԱԿ-ը կամ անձամբ Տեր-Պետրոսյանին, թեկուզ ծաղրում է, ապա ոչ ոք, առավել եւս՝ ես, չեմ կարող զրկել մարդուն այդ իրավունքից:

Բայց նույն տրամաբանությամբ որեւէ մեկը չի կարող զրկել մարդուն նույն Րաֆֆի Հովհաննիսյանին կամ ցանկացած այլ ուժի եւ գործչի քննադատության կամ թեկուզ ծաղրի իրավունքից: Դա անհեթեթություն է, որը կարող է ճիշտ թվալ միայն բազմակարծության մասին հեռվից հեռու լսած սովետահայ մտավորականի համար:

Չի կարելի ոչ մեկից եւ ոչնչից սրբազան կով սարքել: Հենց նմքն սրբազնացումն է ավտորիտար մտածողության հիմքը, այլ ոչ թե չարչարկվող «անհանդուրժողականությունը»:

Հանդուրժողականությունն, առհասարակ երկիմաստ եզր է:

Դրական իմաստով այն կարող է նշանակել բազմակարծւթյուն եւ ներողամտություն ու մեծահոգություն մարդու նկատմամբ:

Բայց պետք չէ մոռանալ, որ հանդուրժողականությունն իր մյուս կողմով՝ հարմարվողականոււթյունն է:

Հանդուրժողականություն այդ իմաստով հիմնված է ռելյատիվիզմի փոիլիսոփայության վրա: Եվ հանդուրժողականության արխետիպն այդ դեպքում Պիղատոսն է, որը ձեռքերը լվանալով հարցնում է՝ «ի՞նչ է ճշմարտությունը»:

Լայն հասկացված հանդուրժողականության քաղաքականությունը այսօր վեճի առիթ է դարձել նաեւ Եվրոպայում որպես վեճ մուլտիկուլտուրալիզմի մասին: Դրա հիմնական հարցը՝ արդյո՞ք հանդուրժողականությունը այլոց արժեքների հանդեպ, պետք է նշանակի սեփական արժեքների անտեսում:

Կարծում եմ, հանդուրժողականություն եզրը իր երկիամստութան պատճառով, պետք է առհասարակ հանվի քաղաքական բառապաշարից:

Պետք է ոչ թե մոգական հանդուրժողականություն, այլ փաստարկին հակափաստարկով պատասխանելու մշակույթ:

Հրանտ

«Րաֆֆի Հովհաննիսյանը հացադուլից պետք է դուրս գա, իսկ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն էլ բանը քաշի հրապարակներից»- ասեց Ռուբեն Հախվերդյանը  Րաֆֆու հացադուլից դուրս գալու կապակցությամբ Օպերայի բակում տված համերգի ժամանակ:

Read the rest of this entry »

Ճապոնական դասեր, որ մեծ արժեք ունեն

Վերջին շաբաթների ընթացքում Ճապոնիան ենթարկվեց միանգամից մի քանի բնական և տեխնոլոգիական հուժկու հարվածների` ավերիչ երկրաշարժ, սարսափելի ցունամի և պայթյուններ «Ֆուկուսիմա» ատոմակայանում:

Մարտի 23-ին ՀՀ Ազգային ժողովում պատգամավորները հետաքրքրվեցին վարչապետից, թե Հայաստանում ինչ եզրակացություններ են արվել Ճապոնիայում տեղի ունեցած աղետից ատոմակայանի անվտանգության առումով։ Տիգրան Սարգսյանը տեղեկացրեց, որ հանձնարարական է տվել էներգետիկայի նախարարին՝ միջազգային փորձագետների հետ ուսումնասիրել, թե ինչ դասեր պետք է քաղել Ճապոնիայում կատարվածից։

Իհարկե, ատոմակայանի տեխնիկական անվտանգության ապահովումը ամենակարևոր հարցն է: Սակայն եթե խոսքը «Ֆուկուսիմայի» դեպքից դասեր քաղելու մասին է, ուղղակի պարտադիր պայման է գնահատել և ուսումնասիրել ճապոնական կառավարության և հասարակության գործելակերպը բարդագույն ճգնաժամի պայմաններում: Անավարտ պատերազմի, սեյսմիկ աղետների հավանականության պայմաններում ապրող հայաստանցուն այս տեսակ փորձի ուսումնասիրությունը բոլորովին ավելորդ չի լինի:

Մի քանի դրվագ թվարկեմ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարելի է համեմատել մեր իրականության հետ, գնահատել ու ենթադրել, թե ինչ կարելի է սպասել մեզ մոտ նման պայմաններում:

ա) Ճապոնական կառավարությունը չփորձեց թաքցնել կամ մեղմացնել ատոմակայանում վթարի աղետալի չափերը: Տեղեկատվությունը տրվեց անմիջապես, առանց որևէ սահմանափակման:

Ուղիղ եթեր էին հեռարձակվում նոր փաստեր, դա ուղեկցվում էր մասնագետների անկեղծ և մանրամասն մեկնաբանություններով, ցուցադրվում էին սխեմաներ ատոմակայանի ռեակտորների կառուցվածքի և տեղի ունեցած վնասվածքների վերաբերյալ: Ամեն ինչ արվում էր հանգիստ, առանց խուճապի կամ ավելորդ զգացմունքայնության:

բ) Ճապոնական կառավարությունը կարող էր իրեն նման շռայլություն թույլ տալ, քանի որ գործ ուներ մի հասարակության հետ, որն առանց խուճապի և առանց կազմակերպվածության պակասի ընդունեց կատարվածը: Հենց առաջին օրերից բացվեցին օգնության կենտրոններ, որտեղ տրամադրվում էին ջուր, ուտելիք, բուժօգնություն և ժամանակավոր տանիք: Մարդիկ պատրաստ էին ժամերով համբերատար սպասել երկար հերթերում` առանց վեճերի և դաժան պայքարի, ծեծկռտոցի, ինչը շատ բնական կլիներ նման պայմաններում:

գ) Յուրաքանչյուր ճապոնացի յուրովի, իր չափով էր մասնակցում իրավիճակի բարելավմանը: Մի մասը, ժամերով կիլոմետրանոց հերթեր կանգնելով մետրոյի մուտքի մոտ, աշխատանքի էր գնում` հասկանալով, որ առանց այն էլ տուժած տնտեսությունն իր կարիքն ունի: Մյուսները, հավաքագրվելով կամավորների շարքեր, հասարակ ռետինե խողովարներով պատի մեջ գոյացած ճեղքի միջով ջրով էին լցնում ատոմակայանի ռեակտորը՝ գնալով գիտակցված ինքնազոհաբերման:

դ) Ճապոնական մաֆիան` «Յակուձան», արդեն երկրաշարժի առաջին հարվածներից մի քանի ժամ հետո հսկայական օգնություն ցույց տվեց կարիքավորներին` բացելով իր պահեստները և գործադրելով իր շարժական ամբողջ ներուժը: Բացի այդ` այն հանդես եկավ հայտարարությամբ` զգուշացնելով, որ օգնելու է վերահսկել կարգուկանոնը քաղաքներում և խիստ միջոցներ է ձեռնարկելու դիակապտությունը և ավազակությունը բացառելու համար:

ե) Ճապոնական յենը ռեկորդային արժևորում է գրանցել: Պատճառն այն է, որ ճապոնացի բիզնեսմենները զանգվածաբար փոխադրում են իրենց բանկային հաշիվներում առկա արտարժութային գումարները ճապոնական յեների, որպեսզի թույլ չտան ազգային արժույթի արժեզրկում:

Այս ամենը հիացմունք է առաջացնում: Նման կեցվածքի և վարքի պատճառները մի քանիսն են: Նախ` դրանց արմատները ճապոնական կրթական համակարգում են, որտեղ ճապոնացիներին մանկական հասակից սովորեցնում են ապրել հասարակության հետ համերաշխության ոգով, հաղորդում են այնպիսի բարոյական արժեքներ, ինչպիսիք են կարեկցանքը, խմբային շահը և ինքնատիրապետումը: Չափազանց կարևոր է նաև այն, որ ճապոնացիները վստահում են իրենց կառավարությանն ու իրավապահ մարմիններին և համոզված են, որ իշխանությունները նույնպես գործում են հանրային շահերի առաջնայնության սկզբունքով: Եվ բացի այդ. այս հասարակությունը պատրաստ է ճգնաժամերի, քանի որ գիտի սեփական արժեքը, հավատում է համայնքի փոխօգնությանը և վստահում է պետությանը: Միգուցե այստեղից սկսենք ուսումնասիրել «Ֆուկուսիմայի» դասերը:

Սուրեն Մանուկյան

Րաֆֆի Հովհաննիսյանը գնաց նստեց Ազատության հրապարակի նստարանին ու ստեղծեց նոր իրավիճակ:  Էսօր Հայաստանում կա նոր Ազատության հրապարակ ունենալու հնարավորություն:

Վեճը, որ շարունակվում ա մեր աչքի առաջ, ընդունելով հաճախ ամենակոպիտ ձեւեր, սրա մասին ա: Պե՞տք ա մեզ արդյոք Ազատության նոր հրապարակ, թե պետք չի: Ես վստահ եմ` պետք ա: Որովհետեւ հին Ազատության հրապարակը ազատ լինելու հնարավորություն, էսօր արդեն ակնհայտ ա, չի տալիս:

Read the rest of this entry »

«Թուրքիան քաղաքացիական ինքնություն կունենա եւ սահմանադրական պետություն կդառնա այն օրը, երբ Զապել Եսայանի «Ավերակների մեջ»-ը կթարգմանվի թուրքերեն եւ կհրատարակվի որեւէ հայտնի հրատարակչատան կողմից: 1911թ. Եսայանն ասում էր, որ գրում է իր հայրենակիցների համար (իհարկե նկատի ունենալով թուրքերին, որովհետեւ խոսքը օսմանյան հայրենիքի մասին էր): Նա ուզում էր, որ իր «հայրենակիցները» այլ աչքերով նայեին, որ նրանք հասկանային, որ Ադանայի հայերը իրենց համար էին զոհվել: Որպեսզի իրենք վերջապես ազատ լինեն: Նրանք զոհվել էին հանուն քաղաքացիության»:

Read the rest of this entry »

2007թ. վերջին ես զրույցների շարք սկսեցի Միսաք Խոստիկյանի հետ` մասամբ արձանագրված «Պանորամա» թերթում (ttp://www.prm.am/index.php/culture/100-2009-03-13-12-05-07/561-2009-04-09-17-55-34), որ տպագրվեց նաեւ նրա համախմբագրությամբ հրատարակվող «Ակտուալ արվեստ» հանդեսում:

- Միսաք, ուզում եմ շարունակել սկսած խոսակցությունը իմ բլոգում: Չեմ ուզում թեմա պարտադրել, բայց կուզենայի, որ մեր նոր զրույցը զարգացներ ընդհատված խոսակցությունը:

Միսաք- Կարծում եմ` դժվար չի լինի ընթացքը պահել` շնորհիվ պարբերական քննարկումների, որ արդեն քանի տարի տեղի են ունենում մեր մասնակցությամբ  «Ինքնագիր» գրական ակումբում: Հենց էդ տպագրված զրույցներն էլ հնարավոր էին մեր նախորդ տարիների քննարկումների շնորհիվ:

Read the rest of this entry »

Միանգամայն սխալ է այն տեսակետը, թե փոփոխությունների ձգտող զանգվածին դիմադրում է իշխանությունն՝ իր ուժային ուռճացված կառույցներով։ Սխալ է, որովհետեւ տեսանելի ուժը, որքան էլ բիրտ՝ միշտ հաղթահարելի է։ Read the rest of this entry »

Մինչ հայաստանցիներս զբաղված ենք մեր դարակազմիկ խնդիրներով, աշխարհը շարունակում է փոխվել մեր աչքի առաջ: Կամ նույնիսկ եթե չի փոխվում, ապա իրադարձություններ են տեղի ունենում, որոնք ամենօրյա իմաստավորման կարիք են զգում: Ցավոք չենք հասցնում դա անել (չհասցնողների մեջ է նաեւ տողերիս հեղինակը): Բայց, վախենամ, թե ոչնչի չհասնենք մեր ներքին կյանքի խնդիրների լուծման ճանապարհին, եթե ավելի ուշադիր չլինենք աշխարհին: Read the rest of this entry »

За последние десятилетия интерес к искусству голодания заметно упал. Если раньше можно было нажить большие деньги, показывая публике голодаря, то в наши дни это просто немыслимо. Read the rest of this entry »

Վերջին շրջանի զարգացումները նորից ստիպեցին խորհել ազգային բուրժուազիայի մասին: Այն ցանկացած ազգային պետության զարգացման և նույնիսկ գոյության նախապայմանն է: Իր հերթին ազգային բուրժուազիան հետաքրքրված է սեփական երկրի ինքնուրույն քաղաքական և տնտեսական զարգացմամբ: Սակայն Հայաստանում համառորեն շրջանառվում են լուրեր սեփական բիզնեսը Վրաստան տեղափոխելու մի շարք գործարարների մտադրության մասին:

Ավելին` Վրաստանի հանրային վիճակագրության ծառայության տվյալների համաձայն` տարվա սկզբից այդ երկրում գրանցվել է ՀՀ քաղաքացիների մասնակցությամբ 100 բիզնես սուբյեկտ:

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ հայկական կապիտալը իրեն միշտ էլ շատ վստահ է զգացել այլ երկրներում: Այլ հարց` ինչ ճակատագիր է այն ունեցել հետագայում:

Վերջերս Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտը ներկայացրեց նոր վեբկայք՝ նվիրված Բաքու քաղաքի հայ բնակչության պատմությանը՝ www.baku.am: Քաղաքի հարուստ մշակութային կյանքը, տնտեսական զարգացումը և հասարակական ակտիվությունը տպավորիչ է: Իսկ հայերի ներդրումն ուղղակի ապշեցնում է:

Այսպես՝ Բաքվի «նավթաբիզնեսի հայրերից մեկը»` Հ.Միրզոյանը, առաջինն էր, որ 1868թ. Սուրախանում հիմնեց կերոսինի երկու գործարան, իսկ 1869թ. կառուցեց Ապշերոնի առաջին նավթահորը, 1897-1907 թթ. հայ արդյունաբերողների կողմից (Ա. Մանթաշյան, Տեր-Ակոպով, Տեր-Մարգարյան և այլք) կառուցվել է աշխարհում առաջին` Բաքու-Բաթում նավթամուղը, Վ. Արշակունին 1853թ. առաջինը մշակեց ձկան խավիարը թիթեղյա տուփերում երկարաժամկետ պահպանման տեխնիկան, 1891թ. Փիլլիպոսյան եղբայրները հիմնեցին շոկոլադի առաջին ֆաբրիկան, 1891թ. Անդրկովկասում առաջինը Ս. Մելիք-Ղուլամբարյանցը հիմնում է մրգահյութերի և հանքային ջրերի գործարանը, 1891թ. Ա. Խարաջյանը հիմնում է Կովկասի հայելիների ֆաբրիկան, 1894թ. փետրվարին Ալ. Մանթաշյանի հայկական խմբավորման և «Բաքվի կերոսինի գործարանատերերի միության» միջև համաձայնագիր է կնքվում, որով հայ գործարարները հնարավորություն են ստանում անարգել դուրս գալ համաշխարհային շուկա:

Հայ գործարար Գ. Լիանոզյանը համարվել է տարածաշրջանի ձուկ և ձկնամթերք արտադրող ամենախոշոր ձեռնարկատերը:

Գրեթե նույն պատկերն էր Թիֆլիսում 19 դարի վերջին: Քաղաքի Առևտրի ու արդյունաբերության ձեռնարկությունների 62%-ը և բանկերի 66%-ը հայկական կապիտալի ձեռքում էին:

Հայապատկան էր Թիֆլիսի խոշոր գործարանների մեծ մասը: Միրզոևը հիմնում է առաջին թուղթ արտադրող գործարանը, 1870-ից Ազնաուրովի, Կորղանովի և Էնֆիանջյանցի ջանքերով ներդրվում է ծխախոտագործությունը, 1875թ. Ադելխանովը Ա. Մատինյանի հետ հիմնում է առաջին կաշվի գործարանը, Ի. Թաիրովը և Կ.Ալիխանովը 1892թ.` Կովկասում բուսայուղից օճառի պատրաստման առաջին գործարանը, Պ. Պրիդոնովը և Ա. Գոզալովը` հրոշակեղենի գործարանը: Ազդեցիկ թիֆլիսահայ առևտրականներից հարկ է նշել Գ. Զավրիանցին, Ս. Աբիսողոմյանցին, Մ. Տեր-Գրիգորյանցին: Արտաքին առևտուրը գրեթե բացառապես հայերի ձեռքում էր՝ ինչպես «Առևտրական դասի հայկական ընկերակցության», այնպես էլ առանձին հայկական մեծահարուստների` Թամամշևի, Մադաթովի, Մկրտումովի, Միրզոևի և այլն:

Հայապատկան էր նաև քաղաքի քարավանսարաների, հյուրանոցների, դուքանների, գինետների մեծ մասը: Մանթաշևը, Արամյանցը, Պիտոևը, Թամամշևը և մյուսները կառուցում էին հիվանդանոցներ, դպրոցներ, թատրոններ, կամուրջներ, բնակելի շենքեր: Զգալի էր նաև հայկական կապիտալի ներկայությունը Բաթումում և Հյուսիսային Կովկասի այլ քաղաքներում:

Ընդ որում՝ հայկական բուրժուազիան չէր սահմանափակվում մեկ քաղաքում գործունեություն ծավալելով: Օրինակ՝ 1850-54 թթ. Բաքվի խոշորագույն կապալառուներ են դարձել թիֆլիսաբանակ վաճառականներ Կուկուջանյանը, Բաբանասյանը, գեներալ Տեր-Ղուկասյանը, հետագայում էլ` Հ. Միրզոյանը:

Ընդամենը հարյուր տարի հետո հայկական բուրժուազիայի կողմից կառուցված և շենացրած քաղաքներում ոչ ոք չի հիշում դրանց իսկական հեղինակներին: Հայերի ստեղծած հսկայական հարստությունները տնօրինվում են այլ ազգերի կողմից: Մի պարզ պատճառով` ներդրումները հայրենիքում չեն արվել:

Իսկ Արևելյան Հայաստանի կենտրոն Երևանը 1897թ. մարդահամարի տվյալներով ուներ ընդամենը 29006 բնակիչ: Քաղաքում կար… մեկ տպարան և մեխանիկական գործարան:

Սուրեն Մանուկյան