Երկրի հետագա զարգացումը պահանջում է իշխանություն-ընդդիմության ավելի առողջ փոխազդեցություն․ Ավետիք Չալաբյան

11:09 • 16.05.17



Խորհրդարանական և քաղաքային ընտրություններից հետո երկրում առաջացած հասարակական տրամադրությունների, ստեղծված մարտահրավերների և երկրի զարգացման հնարավորությունների մասին Tert.am-ը զրուցել է «Արար» հիմնադրամի Խորհրդի նախագահ Ավետիք Չալաբյանի հետ:

-Պարոն Չալաբյան, սովորաբար քաղաքական ընտրություններից հետո հասարակության մեջ իշխում է երկու տրամադրություն՝ հույս, որ ամեն ինչ լավ կլինի և հուսահատություն: Հիմա Ձեր կարծիքով՝ ո՞րն է իշխելու մեզանում՝ հաշվի առնելով նաև ընտրությունների արդյունքները:

-Կարծում եմ, Ձեր հարցի պատասխանը միարժեք չի, և կախված է, թե հասարակության որ մասերին ենք հարցնում։ Կա հասարակության մի մաս, որի տրամադրությունների վրա ընտրությունները համարյա չեն ազդում, այն իրականացնում է իր ծրագրերը Հայաստանում, և հետևողական է դրանում՝ անկախ ընտրությունների արդյունքից, այս մարդիկ զգալի չափով որոշում են երկրի զարգացման վեկտորը։ Հասարակության մեկ այլ մասն էլ անմիջականորեն կապված է իշխող վերնախավի հետ, և ընտրությունների ստացված արդյունքը նրանց համար ոգևորության աղբյուր է։ Այս մարդիկ, սակայն, փոքրամասնություն են կազմում։

Հասարակության զգալի մասը, իհարկե, բավական զգայուն է ընտրությունների արդյունքների նկատմամբ, շատերի համար դա նույնիսկ երկրում մնալու կամ արտագաղթելու անմիջական ուղերձ է հանդիսանում։ Այս իմաստով անցած խորհրդարանական (և այնուհետև նաև Երևանի քաղաքային ընտրությունների) ուղերձը միարժեք չէ, ինչ- որ չափով նաև հակասական է։ Մի կողմից, սա վերջին երկու տասնամյակում տեղի ունեցած առավել թափանցիկ և նվազ ակնհայտ օրինախախտումներով ընտրություններն էին, և նրանք չեն ուղեկցվել որևէ զանգվածային բռնությամբ։ Մյուս կողմից, ադմինիստրատիվ ռեսուրսի և ընտրակաշառքների դերն այս ընտրություններում դարձել էին գերակշիռ, ընդ որում, եթե նախկինում օգտագործվում էր պետության ադմինիստրատիվ ռեսուրսը, ապա այսօր նաև բազմաթիվ մասնավոր ընկերությունների, և որպես հետևանք, ընտրությունների ընթացքը որոշակի հիասթափության տեղիք է տալիս։

Մասնավորապես, անձամբ ինձ համար հիասթափեցուցիչ է, որ ռեյտինգային ընտրակարգով Ազգային ժողով ընտրված պատգամավորների մեծ մասը ապաքաղաքական, զուտ նյութական կարողությամբ աչքի ընկնող անձիք են, այն դեպքում, երբ մի շարք քաղաքական գործիչներ, որոնք այս տարիների ընթացքում հետևողականորեն պայքարել են երկրի ազատականացման և զարգացման համար, չհայտնվեցին Ազգային ժողովում։ Սա, բնականաբար, բացասաբար է ազդելու խորհրդարանական իշխանության որակի վրա, և դրա հետևանքները մենք դեռ կտեսնենք։

Մյուս կողմից, պետք է նշել, որ ընդհանուր առմամբ, բոլոր այն չորս ուժերը, որոնք հայտնվեցին Ազգային ժողովում, ներառյալ նաև այսօր իշխող ուժը, բավական դինամիկ և հետաքրքրիր ընտրարշավ անցկացրեցին, խաղի մեջ մտցնելով նաև թարմ ուժեր՝ սա ինչ- որ չափով հույս է տալիս, որ ընտրություններից հետո քաղաքական համակարգը կպահպանի որոշակի դինամիզմ, չի ճահճանա, մասնավորապես, չի դառնա պատանդ օլիգարխիկ շահերի ձեռքում, և կկարողանա որոշակի զարգացման օրակարգ իրականացնել։

- Հայաստանում կառավարման համակարգ է փոխվել՝ ի՞նչ սպասումներ ունեք այդ փոփոխությունից: Հասարակական զարգացման ի՞նչ փուլում ենք մենք գտնվում, և ինչ լծակներ է տալու նոր կառավարման համակարգը մեր երկրում ժողովրդավարության     կայացմանը:

-Այս հարցի պատասխանը ևս այդքան միարժեք չէ։ Մի կողմից` խորհրդարանական կառավարումը բերում է քաղաքական ուժի կենտրոնների դիվերսիֆիկացման և մրցակցության ուժեղացման, մենք դրա արդյունքը մասամբ տեսնում ենք նաև հիմա, և ավելի մեծ չափով թերևս կտեսնենք, երբ նոր սահմանադրությունը ամբողջականորեն կմտնի ուժի մեջ մեկ տարի անց։

Մյուս կողմից, կառավարման այս համակարգը, դե ֆակտո վերացնելով անմիջականորեն ընտրողների կողմից ընտրված, ազդեցիկ նախագահի ինստիտուտը, դրանով զգալիորեն նվազեցնում է քաղաքական կուրսի իրական փոփոխության հնարավորությունը, քանի որ, ի տարբերություն նախագահի, պատգամավորների, նախարարների կամ վարչապետի համար պաշտոնավարման ժամկետի սահմանափակումներ չկան, և դա, ըստ էության, հեշտացնում է գործող իշխանության վերարտադրությունը։ Կարծում եմ, որ իշխող ուժը սա շատ լավ գիտակցում էր՝ իրականացնելով սահմանադրական փոփոխությունները:Նաև այս ընտրությունները ցույց տվեցին, որ այդ գործոնն իսկապես առկա է․նախորդ Ազգային ժողովի բազմաթիվ իշխանամետ պատգամավորներ վերընտրվեցին, և, տարբեր միջոցներով վերահսկելով իրենց ընտրազանգվածը, ապագայում էլ կարող են նույնությամբ ընտրվել։ Պետք է նշեմ, որ պատմության մեջ գոյություն ունեն օրինակներ, երբ խորհրդարանական կառավարման և ֆորմալ ժողովրդավարության պայմաններում, նույն իշխող ուժը կարողացել է տասնամյակներով պահպանել իշխանությունը, մասնավորապես, Ճապոնիան դրա դասական օրինակն է։

Մյուս խնդիրը, որը ես տեսնում եմ խորհրդարանական կառավարման պայմաններում, կառավարության և վարչապետի բարձր կախվածությունն է խորհրդարանական մեծամասնությունից, այն դեպքում, երբ այդ մեծամասնության մեջ բավական ընդգծված են օլիգարխիկ շահերը։ Սա կարող է բերել բազմաթիվ իրավիճակների, երբ երկրի զարգացման համար կարևոր որոշումները չեն ընդունվում, քանի որ խորհրդարանում դիրքավորված օլիգարխիան տորպեդահարում է դրանք։ Դրան մենք ականատես ենք եղել մինչև ապրիլյան պատերազմն ընկած ժամանակահատվածում, երբ նույնիսկ մեծ լիազորություններով նախագահի գոյության պայմաններում, որը, ընդհանուր առմամբ, հայտնի է անվտանգության բնագավառում իր կարծր դիրքորոշմամբ, երկրի անվտանգության բարձրացման հետ կապված բազմաթիվ խնդիրներ չէին լուծվում, քանի որ օլիգարխիան, ելնելով իր նեղ շահերից, դիմադրում էր դրան։ Մասնավորապես, դա արտահայտվում էր սպառազինությունների ձեռքբերման համար պահանջվող բյուջետային մասնահանումներ չկատարելու միջոցով, քանի որ օլիգարխիան ստիպված պետք է լիներ դրա համար վճարել իր գերշահույթներից, և կամ բանակի մատակարարման հաշվին այդ նույն գերշահույթները անխնա քամելու միջոցով։ Ոչ մի երաշխիք չկա, որոնց առանց հասարակության և ժողովրդավարական քաղաքական ուժերի հետևողական ճնշման, այդպիսի իրավիճակներ չեն կրկնվի ապագայում, մանավանդ, ուժեղ նախագահի բացակայության, և ռեյտինգային ընտրակարգի պահպանման պայմաններում։

Իհարկե, կարելի է հակափաստարկել, որ պետք չի օլիգարխներին ընտրել Ազգային ժողով, և մենք չենք ունենա այս խնդիրը։ Իրականությունը այն է, սակայն, որ մեր հասարակության զգալի մասը տարբեր ձևերով կախվածության մեջ է գտնվում օլիգարխիայից, և այդ կախվածության վերացումը, թերևս, արագ չի տեղի ունենա։ Ուստի, վերադառնալով Ձեր հարցին, խորհրդարանական համակարգը տալիս է ժողովրդավարական զարգացման հնարավորություններ, բայց այդ զարգացումը ամենօրյա պայքար է պահանջելու, հանրային կարևորության ցանկացած խնդրի շուրջ, և մեզ, այդ իմաստով, օլիգարխիայի և ժողովրդավարության միջև քաղաքական պայքարի լարված և անզիջում մի քանի տասնամյակ է սպասվում։

- Նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում բարեփոխումներից խոսում  և դրանց մասին իրենց ծրագրերն էին ներկայացնում թե՛ իշխանությունները, և՛ թե ընդդիմությունը: Ըստ Ձեզ, որքանո՞վ են համապատասխանում քաղաքական ուժերի պատկերացումները հայ հասարակության ցանկություններին, դրանց իրականացումը կարո՞ղ է բավարարել Հայաստանի քաղաքացիներին:

Այստեղ ևս, հասարակության տարբեր մասերի պատկերացումները բարեփոխումների մասին տարբեր են, և պատահական չէ, որ արդյունքում տարբեր քաղաքական ուժեր են հայտնվել Ազգային ժողովում։ Թերևս, համընդհանուր է, սակայն այն պատկերացումը, որ պետք է ամրապնդվի երկրի անվտանգությունը, ապահովվի բնակչության բարեկեցության աճ՝ ընդ որում ավելի արագ, քան մեզ հետ անմիջականորեն փոխկապակցված մյուս երկրներում, և ուժեղացվի օրենքի գերակայությունը՝ բոլոր այս հարցերում այսօրվա իրավիճակը ակնհայտորեն չի բավարարում հասարակության մեծամասնությանը։ Դրանից դուրս, գոյություն ունեն բազմաթիվ այլ կարևոր խնդիրներ, սակայն այստեղ տարբեր խմբերի պատկերացումները ավելի տարամետ են։

Իհարկե, այս խնդիրների լուծումը բավական տարբեր մոտեցումներ է ենթադրում։ Օրինակ, ընտրարշավին մասնակցող քաղաքական ուժերից մեկը՝ ՀԱԿ-ը, անվտանգության հիմնական խնդիրը համարում էր Արցախի շուրջ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, և պնդում էր, որ Մինսկի խմբի կողմից առաջարկված ներկայիս բանակցային փաթեթը այս խնդրի հանգուցալուծման իրատեսական հիմք է, և Ադրբեջանի հետ բանակցային լուծման միջոցով երկրի անվտանգության հիմնական արդի մարտահրավերները կհաղթահարվեն։ Ընտրարշավին մասնակցող ուժերի մեծամասնությունը, սակայն, դրսևորում էին, ըստ իս, ավելի իրատեսական մոտեցում, գիտակցելով, որ նախ Հայաստանի անվտանգությունը ավելի համապարփակ խնդիր է, քան միայն Արցախի շուրջ հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը, որ նույն այդ հակամարտությունը միայն Արցախի շուրջ չէ, այլ մեր կողմից վերահսկվող ամբողջ կենսատարածքի, և որ այսօրվա ադրբեջանական դեսպոտիկ իշխանությունների հետ բանակցային որևէ խելամիտ լուծում ընդհանրապես հնարավոր էլ չի, ուստի անվտանգության հարցը լուծվում է ոչ այնքան բանակցային սեղանի շուրջ, որքան ներքին ռեսուրսների մոբիլիզացիայի, և բանակի մարտունակության, ու հասարակության  դիմադրողականության բարձրացման միջոցով։

Բարեկեցության աճի մասով էլ պատկերացումներն ավելի քան տարբեր են։ Քաղաքական սպեկտրի առավել ազատական, արևմտամետ մասը դա պատկերացնում է ընդհանրապես ԵՏՄ ինտեգրացիոն գործընթացից հրաժարվելու, ԵՄ հետ ինտեգրացիայի և դրա ընձեռած հնարավորությունների օգտագործման միջոցով, քաղաքական կենտրոնը (որը, ըստ ինձ, ներառում է նաև այսօրվա կառավարությունը), պատկերացնում է դա առկա ինտեգրացիոն գործընթացների շրջանակներում, սակայն տնտեսության ազատականացման և արտասահմանյան ներդրումների ներգրավվման շնորհիվ տնտեսական աճ ապահովելու միջոցով, իսկ պոպուլիստական թևը դա պատկերացնում է երկրում առկա հարստությունը վերաբաշխելու և պետության կողմից բնակչությանը հատկացվող սոցիալական աջակցությունը ընդարձակելու միջոցով։ Ուստի, սա բավական բարդ խնդիր է, որի շուրջ դեռ մենք բազմաթիվ վայրիվերումների ենք ականատես լինելու՝ դրա վկայությունը նաև նախորդ երկու կառավարությունների ձախողումներն էին՝ կայուն տնտեսական աճ և բնակչության բարեկեցության շոշափելի բարելավում ապահովելու ուղղությամբ, որոնք, ի վերջո, հանգեցրեցին դրանց հրաժարականներին, ընդ որում նույնիսկ առանց ընտրությունների։

Վերջապես, օրենքի գերակայության հաստատման մասով մենք ունենք առավել բարդ իրավիճակ։ Բավական ակնառու է, որ այսօր իշխող և իշխանամետ ուժերի մեծամասնության համար, օրենքի կիրառումը մինչ հիմա եղել է ընտրովի, ընդ որում բազմաթիվ ոլորտներում՝ կլինի դա ներմուծման դե ֆակտո մենաշնորհները, որդիների ծառայությունը բանակում, ընտրակաշառքի և ընտրախախտումների օգտագործումը ընտրություններում, ուժային կառույցների և դատական համակարգի շահագործումը քաղաքական նպատակներով, և այլն։ Մեծ հաշվով, մեր երկրում ստեղծված է մի համակարգ, որում հասարակության մեծ մասի համար գործում են գրված օրենքները, իսկ արտոնյալ փոքրամասնության համար՝ չգրված պայմանավորվածությունները։

Սա, իհարկե, հետամնացության և թերզարգացածության արդյունք է, և երկրի զարգացման հիմնական խոչընդոտն է, քանի որ և հուսահատության պատճառ է բազմաթիվ ազնիվ մարդկանց համար, և խանգարում է ցանկացած այլ ոլորտում լիարժեք զարգացմանը։ Այս խնդրի լուծման ճանապարհները այդքան էլ ակնառու չեն, քանի որ, զգալի չափով, այսօրվա իրողությունը արտացոլում է գործող վերնախավի պատկերացումները իշխանության էության մասին՝ այսինք, իշխանությունը դա հենց օրենքները շրջանցելու և հասարակությանը շահագործելու հնարավորություն է, և մարդիկ մեծ ջանքեր ու միջոցներ են ծախսում՝ այդ հնարավորությանը տիրանալու համար։ Պետք է նշել, որ սա վերաբերվում է ոչ միայն մեր երկրին, այլև բազմաթիվ այլ, մասնավորապես, դեռ զարգացող երկրների, և միայն փոքր թվով, բարձր զարգացած երկրներ են կարողացել հասնել օրենքի լիարժեք գերակայության։

Այս իմաստով, հայ հասարակության մեծ մասը, իհարկե, ձգտում է իր կյանքի օրոք տեսնել օրինապահ և արդար երկիր, բայց որքանով են այդ ձգտումը անկեղծորեն կիսում քաղաքական ուժերը, դժվար է ասել։ Համենայն դեպս, նրանց այն մասը, որն այսօր օգտագործում է ադմինիստրատիվ ռեսուրսներ և ընտրակաշառք՝ իշխանության հասնելու համար, դժվար թե վաղը գործի օրենքի իշխանությունը ամրապնդելու ուղղությամբ, և անհրաժեշտ է լինելու էլիտաների փոփոխություն՝ արմատապես նոր գիտակցությամբ, այս ուղղությամբ երկիրը բարեփոխելու նպատակով։ Ուստի, այստեղ մեր հասարակությունը դեռ պետք է երկար շարունակի պայքարել և ճնշում գործադրել քաղաքական ուժերի վրա՝ նրանց գիտակցության մեջ օրինապահ վարքի անխուսափելիությունը ամրագրելու նպատակով։

-Պարոն Չալաբյան, Դուք տեսնու՞մ եք ցանկություն հասարակության լայն զանգվածի  կողմից ներգրավվելու Հայաստանի զարգացման գործընթացում: Հասարակության դեռ ստվար զանգվածի իներտությունը լուրջ խնդիր չի՞ լինի՝ զարգացած ժողովրդավար երկիր ունենալու ճանապարհին:   

-Գիտեք, մեր հասարակության զգալի զանգված իրականում քաղաքականապես ակտիվ և նախանձախնդիր է, և այդ ակտիվությունը դրսևորվում է տարբեր ճանապարհներով՝ դա մենք վերջին տարիներին տեսել ենք և «Դեմ եմ» նախաձեռնության ժամանակ, և «Էլեկտրիկ Երևանի», և՛ «Սասնա ծռերի» ընդվզման, և՛ «Ելքի» սրընթաց առաջացման, և ամենակարևորը, ապրիլյան պատերազմի օրերին, երբ հասարակությունը, ներառյալ նաև երկրից դուրս գտնվող նրա մասը, միահամուռ ոտքի կանգնեց՝ պաշտպանելու երկիրը, և դա քաղաքացիական ակտիվության հրաշալի օրինակ էր, որը շփոթեցրեց նաև մեր հակառակորդին։ Նայեք մեր հարևան երկրներին, և դուք չեք տեսնի հանրային ակտիվության այդպիսի բարձր մակարդակ, և դա իր բացատրությունն ունի։

Այլ հարց է, որ մինչ այժմ, ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը չեն կարողացել օգտագործել այդ հանրային ակտիվությունը՝ քաղաքական արմատական փոփոխություններ իրականցվելու նպատակով։ Իմ կարծիքով՝ սրա պատճառները բավական խորն են, և առաջին հերթին, տանում մեր անցյալ, երբ մենք, հարյուրավոր տարիներով, ապրել ենք տոտալիտար կայսրությունների կազմում, և մեր վերնախավում արմատացել է համապատասխան տոտալիտար մտածելակերպ, ըստ որի, ընդդիմությունը ոչ թե օրինավոր մրցակից է, այլ՝ թշնամի, և նրան պետք է հնարավոր միջոցներով ճնշել։ Արդյունքում ընդդիմությունը Հայաստանում իսկապես ճնշված է, և բավարար ռեսուրսներ չունի լիարժեք քաղաքական գործունեություն իրականացնելու համար, սա էլ բերում է նրա անկարողությանը՝ քաղաքականապես կազմակերպելու հասարակության այն խավերին, որոնք չեն կիսում գործող իշխանությունների մոտեցումները, սակայն այլ ելք չգտնելով՝ ազդելու երկրի ընթացքի վրա, պարզապես լքում են այն։ Ուստի, երկրի հետագա զարգացումը պահանջում է իշխանություն-ընդդիմության  ավելի առողջ փոխազդեցություն՝ հիմնված ոչ թե թշնամության, ատելության և իրար ոչնչացնելու ձգտման վրա, այլ փոխադարձ հարգանքի և մրցակցության: Այդ դեպքում հասարակության շատ ավելի լայն խավեր կներգրավվեն թե՛ քաղաքականության, և թե ավելի ընդարձակ իմաստով՝ երկրի զարգացման օրակարգն իրացնելու մեջ, և բազմաթիվ հեռացած մարդիկ էլ կսկսեն վերադառնալ։

-Քաղաքական և տնտեսական մարտահրավերներից զատ՝ մենք ունենք նաև խնդիր արտաքին աշխարհից եկող սպառնալիքներին դիմագրավելու: Այստեղ մեզ անհանգստացնողը, հատկապես Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցն է, որի լուծումը կապվում է նաև ներքին խնդիրները լուծելու հետ: Ձեր կարծիքով՝ այդ համաչափությունը կա՞ ներքին և արտաքին խնդիրները լուծելու համար:

Այո, իհարկե, և այդ համաչափությունն անմիջական է։ Մենք ապրում ենք շատ բարդ, դինամիկ միջավայրում, որը մեզ անընդհատ նորանոր մարտահրավերն է առաջադրում, որոնցից հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը առավել ծանր և երկարատևն է, բայց բոլորովին ոչ միակը։ Թե՛ Ռուսաստանի և Արևմուտքի հակադրությունը, թե՛ Թուրքիայում տեղի ունեցող ներքին ցնցումները, թե՛ Իսլամական պետության ահաբեկչական գործունեության աշխարհագրության աճը, և թե ուլտրաազատական արժեքների տարածումը, որոնք նպաստում եմ ավանդական ընտանիքի ինստիտուտի խաթարմանը և ծնելիության անկմանը՝ բոլորը դրսից մեզ նետված մարտահրավերներ են։

Մենք կարող ենք դիմագրավել դրսից եկող բազմապիսի մարտահրավերներին, եթե ներքուստ ունենանք առողջ հասարակություն, արդյունավետ և մրցակցային քաղաքական համակարգ, դինամիկ զարգացող տնտեսություն, որը մեզ անհրաժեշտ ռեսուրսներ է ապահովում՝ բազմապիսի արտաքին խնդիրներ լուծելու համար։ Մենք կարծես վերջին տարիներին սովորել էինք, որ ապրում ենք համեմատաբար խաղաղ և անվտանգ երկրում, և անցած տարվա ապրիլյան պատերազմը հասարակության համար անսպասելի շոկ էր։

Իրականում, սակայն, ապրիլյան պատերազմը հետևանք էր մեր վերնախավի ինքնաբավարարման, ներսում ստատուս քվոն ամեն գնով պահպանելու նրա ձգտման, որը հանգեցրել էր ներքին լճացման և անվտանգության արտաքին մարտահրավերների նկատմամբ մեր իմունիտետի թուլացման։ Հիմա, մեկ տարվա հեռավորությամբ, մենք հասկանում ենք, թե դինամիկ զարգացման դեպքում, որքան խնդիրներ կարող են շատ ավելի արագ և արդյունավետ լուծումներ ստանալ, և որքանով է մեր ներքին զարգացումը նպաստում արտաքին անվտանգության ամրապնդմանը։ Ապագայում ևս, մենք կարող ենք ապահովել մեր անվտանգությունը, եթե անընդհատ զարգացում ունենանք ներսում, և դա, կարծես, պետք է այլևս ակնհայտ լինի բոլորին։

- Պարոն Չալաբյան, խոսեցինք խնդիրներից ու մարտահրավերներից: Նշեցիք նաև լուծման ճանապարհների մասին, սակայն որո՞նք են մեր հնարավորությունները, որոնցից օգտվելու դեպքում մենք կապահովենք մեր առաջընթացը:

Ես կուզենայի, որ մենք չթերագնահատեինք մեր հնարավորությունները, թեև պետք է նաև իրատեսականորեն դրանք գնահատենք, և առավել արդյունավետ օգտագործենք։

Մասնավորապես, մեր բնակչության կրթական մակարդակը գերազանցում է համանման տնտեսական զարգացման մակարդակ ունեցող երկրների ճնշող մեծամասնությանը, ներառյալ նաև մեր հարևաններին, դա վերաբերվում է նաև բարձրագույն կրթություն և գիտական որակավորում ունեցող կադրերին՝ սա տեխնոլոգիական և արդյունաբերական զարգացման կարևորագույն նախադրյալ է, պատահական չի, որ այստեղ մենք արդեն գերազանցում ենք մեր անմիջական հարևաններին։

Մեր երկիրն անվտանգ է, մարդիկ, մեծամասնության մեջ, բարյացակամ են և հյուրասեր, բնությունը՝ չքնաղ և բազմազան, պատմությունը և մշակույթը՝ յուրօրինակ և բազմաթիվ կենդանի վկայություններով հարուստ, և սա զբոսաշրջության զարգացման, ինչպես նաև հենց մեր մարդկանց համար սեփական երկրի գրավչության կարևորագույն աղբյուր է։ Նաև, մեր հողը բերրի է, եղանակը բարենպաստ, մեր երկիրը ունի խմելու ջրի բնական պաշարներ, և այս ամբողջը հնարավորություն է տալիս մեր երկրի տարածքում շարունակել զարգացնել բարձրարժեք գյուղատնտեսությունը և սննդի արտադրությունը։ Վերջին մի քանի տարիներին մենք այստեղ էլ արդեն տեսանելի ձեռքբերումներ ունենք, մենք արդեն հիմա մեկ հեկտարից 3-4 անգամ ավելի արդյունք ենք ստանում, քան մեր հարևանները, և կարող ենք շարունակել զարգացնել մեր առավելությունը։

Մենք ունենք բազմաթիվ հայրենակիցներ, որոնք հաջողության են հասել արտերկրում, և պատրաստ են այդ հաջողության արդյունքները այսօր ներդնել երկրում, շատերն արդեն սկսել են այդ գործը, և դրա վկայությունները մենք կարող են հանդիպել ամեն քայլափոխի։ Եթե երկիրը բնականոն զարգանա, նրանցից շատերը կվերադառնան, և իրենց կարողությունը լիարժեք ի սպաս կդնեն երկրին: Իմ ընկերներից շատերն արդեն դա արել են, շատերն էլ սկսել են աշխատել այդ ուղղությամբ։ Սա երկրում թե՛ տնտեսական, թե՛ հասարակական, և թե քաղաքական զարգացման կարևորագույն հնարավորություն է, որը մենք չպետք է վատնենք, մի քանի տասնամյակ հետո այն կարող է արդեն չլինել։

Անցյալ տարվա ապրիլը նաև եկավ հիշեցնելու նաև, որ մեր երիտասարդությունը խիզախ է և կորովի․ չնայած հակառակորդի գերակշռությանը, ոչ մի զինվոր դիրք չլքեց, շատերը նախընտրեցին նահատակությունը՝ նահանջին, դրանով ձախողելով հակառակորդի մտադրությունները, և ծանր կորուստներ պատճառելով նրան։ Սա ևս թանկարժեք գանձ է, որ մենք պետք է գնահատենք, քանի որ այդպիսի երիտասարդներով ենք շարունակելու պաշտպանել երկիրը, և կառուցելու այն՝ երբ վերադառնան դիրքերից։

Մենք իսկապես ավելի շատ հնարավորություններ ունենք, քան հաճախ գիտակցում ենք, և ընդունակ ենք այսօր օգտագործելու։ Մեր երկրին խանգարում է անցած երկու տասնամյակներում ձևավորված քաղաքա-տնտեսական վերնախավի զգալի մասի հետադեմ գիտակցությունը և ժամանակակից մեթոդներով կառավարման ցածր կարողությունները։ Եթե դա հաղթահարելի լինի վերնախավի ներսում սերնդափոխության և նոր ուժերի ասպարեզ գալու միջոցով, մենք կկարողանանք ավելի արդյունավետ օգտագործել այն, ինչ ունենք, և արագացնել երկրի զարգացումը։  

 

Հռիփսիմե Հովհաննիսյան





Загрузка...

ԼՐԱՀՈՍՕրվա բոլոր նորությունները

01:50 • 22/09

Տանզանիայում քառօրյա սուգ է հայտարարվել ի հիշատակ խորտակված լաստանավի զոհված ուղևորների

01:25 • 22/09

Թրամփը ցանկանում է ՀՀ-ում ԱՄՆ դեսպան նշանակել կարիերային դիվանագետ Լինն Թրեյսիին

00:00 • 22/09

Հայաստանն ու Կանադան առանձնահատուկ հարաբերություններ ունեն, որոնք մտադիր ենք ամրապնդել. Ջասթին Թրյուդոյի շնորհավորական ուղերձը

23:56 • 21/09

«Գրինչ» մուլտֆիլմի թրեյլերը համացանցային հիթ է դարձել (տեսանյութ)

23:55 • 21/09

Ձեր երեխային կվստահեի՞ք մի վարորդի, ով մեքենա վարել չգիտի. Ա. Զուրաբյանի հարցը՝ Հ. Մարությանին՝ քաղաքապետի թեկնածուների բանավեճում

23:54 • 21/09

Գվարդիոլա. Ուրախ եմ, որ Ագուերոն շարունակելու է հանդես գալ Մանչեսթեր Սիթիում

23:45 • 21/09

Մահվան ելքով վրաերթ է տեղի ունեցել Արմավիրի մարզում. shamshyan.com

23:34 • 21/09

Ռոստովյան և Աթոյան փողոցների խաչմերուկում տեղի ունեցած վթարի հետևանքով 3 մարդ հոսպիտալացվել է

23:34 • 21/09

ՄԱԿ-ի միջազգային դատարանն «Իրանն ընդդեմ ԱՄՆ-ի» գործով վճիռը կհրապարակի հոկտեմբերի 3-ին

23:22 • 21/09

Մարչելո Լիպին նշել է Չեմպիոնների լիգայի ֆավորիտներին

23:07 • 21/09

Բաքվում ՆԱՏՕ-ի զորավարժություններ են իրականացվել

22:58 • 21/09

Կանադայի վարչապետ Ջասթին Թրյուդոն մասնակցելու է Երևանում կայանալիք Ֆրանկոֆոնիայի գագաթաժողովին

22:49 • 21/09

Ռիհաննան դարձել է Բարբադոսի դեսպանը 

22:34 • 21/09

Ucom ընկերության ֆիքսված և շարժական ցանցերը ենթարկվել են լրջագույն արտաքին հարձակման

22:32 • 21/09

«Ռեալն» Էսպանյոլի դեմ խաղին կմոտենա կորստով

22:15 • 21/09

Apple-ի նորագույն «այֆոնները» համալրվելու են eSIM քարտով. ո՞րն է դրա առավելությունն ու տարբերությունը սովորական քարտերից

22:04 • 21/09

Top Gear-ի նախկին հաղորդավար Քրիս Էվանսի և Նատաշա Շիշմանյանի ընտանիքը համալրվել է. նրանք երկվորյակներ են ունեցել

21:49 • 21/09

Կա քաղաքական ճգնաժամ, և այն Սահմանադրությամբ հարթելու միակ տարբերակը խորհրդարանական ընտրություններն են. Արամ Սարգսյան

21:37 • 21/09

Հարյուրավոր ամերիկյան քաղաքներ կարող են ջրի տակ անցնել մինչև 2100 թվականը (տեսանյութ)

21:30 • 21/09

Մեր  նպատակը շատ կոնկրետ է. ապահովել, որ մեր երկրում սերունդները տոնեն ՀՀ անկախության 270, 2700-ամյակները. Նիկոլ Փաշինյան

21:16 • 21/09

Toyota-ն ներկայացրել է նոր Land Cruiser 200 մոդելը (լուսանկարներ)

21:03 • 21/09

Սամվել Ալեքսանյանի կողմից ցուցարարին հարվածելու տեսագրության հիման վրա քրեական գործ չի հարուցվել, հանցակազմ չկա

20:56 • 21/09

Մալկոմը, Ֆելիպեն և Պաբլոն առաջին անգամ հրավիրվել են Բրազիլիայի հավաքական

20:55 • 21/09

Քոչարյանն ի՞նչ կապ ունի քաղաքապետի ընտրության հետ, իրա համար իր տանը հանգիստ նստած էր, բերեցին «փակեցին», հիմա էլ բերել միացնում են մեզ. Գագիկ Ծառուկյան

20:48 • 21/09

Երևանի քաղաքապետի թեկնածու Զարուհի Փոստանջյանը  քարոզարշավի վերջին օրը ևս շրջեց վարչական շրջաններում

20:48 • 21/09

Միացյալ Թագավորության մայրաքաղաքում և Յորքշիրում անցյալ տարի ծնված տղաներին ամենից շատ տրվել է Մուհամեդ անունը

20:31 • 21/09

Մարիո Բալոտելին վերադարձել է «Նիսի» մարզումներին

20:23 • 21/09

«Աստղային պատերազմներից» Էնակին Սքայուոքերի թուրը վաճառվել է շուրջ 180 000 դոլարով

20:19 • 21/09

46 թիմ 10 քաղաքից. կայացավ «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղի Հայաստանի առաջին հայալեզու առաջնությունը

20:12 • 21/09

Չի կարելի երևանցիներին բաժանել խմբերի. Գագիկ Ծառուկյանը ելույթ ունեցավ ԲՀԿ հանրահավաքին, որն ավարտվեց «մենք բոլորս սպիտակ ենք» ֆլեշմոբով

20:11 • 21/09

ԱՆԿԱ-ն ողջունել է պետքարտուղար Պոմպեոյի շնորհավորական ուղերձը ՀՀ անկախության 27-ամյակի առթիվ և կոչ արել ընդլայնել երկկողմ համագործակցությունը

19:54 • 21/09

Վարդան Մինասյանը հեռացել է ֆուտբոլի ազգային հավաքականի գլխավոր մարզչի պաշտոնից

19:51 • 21/09

ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարն Ադրբեջանին կոչ է արել դադարեցնել Հայաստանի սահմանամերձ բնակավայրերի գնդակոծությունները

19:45 • 21/09

Հայտնի է Եվրոպա լիգայի շաբաթվա լավագույն խաղացողը

19:44 • 21/09

Էրդողանը սեպտեմբերի 23-27-ը կայցելի ԱՄՆ և ելույթ կունենա ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովում

19:27 • 21/09

Եթե ընտրվի Հայկ Մարությանը՝ կշնորհավորեմ Նիկոլ Փաշինյանին՝ Երևանի քաղաքապետ ընտրվելու կապակցությամբ. Նաիրա Զոհրաբյան

19:15 • 21/09

Ես երբեք չէի տեսել այսքան լարված ընտրապայքար, հիմնականում վարչապետն է նորմալ ընտրապայքարը տեղափոխում այլ հարթություն. Ռ. Հակոբյան

19:09 • 21/09

Պաշտոնական. «Ալաշկերտի» ամբողջ մարզչական շտաբը հեռացվել է աշխատանքից

18:52 • 21/09

ՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարի տեղակալը հաստատել է, որ Վրաստանը դաշինքի անդամ կդառնա

18:51 • 21/09

Բաղրամյան 26-ի դռները կբացվեն և այլևս երբեք չեն փակվի. Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը

18:24 • 21/09

ԱՄՆ-ում ազատ են արձակել 27 տարի ուրիշի հանցանքի համար դատապարտված տղամարդուն

18:19 • 21/09

Վարչապետի նստավայրում մեկնարկել է ՀՀ անկախության տոնին նվիրված ընդունելությունը

18:15 • 21/09

Վարչապետն ընդունել է ԱՄՀ հայաստանյան առաքելության ղեկավարին

18:13 • 21/09

Աշխարհի տարբեր անկյուններում iPhone-ի հարյուրավոր երկրպագուներ հերթեր են կազմել նոր մոդելները գնելու համար (լուսանկարներ)

18:12 • 21/09

ՉԼ. Հայտնի է շաբաթվա լավագույն գոլը (տեսանյութ)

17:58 • 21/09

BMW-ն պաշտոնապես ներկայացրել է Z4 30i և M40i մոդելները (լուսանկարներ)

17:55 • 21/09

ԼՂ խնդրի կարգավորման վերաբերյալ ՀՀ-ի դիրքորոշումը հստակ ամրագրված է կառավարության ծրագրում, որից շեղում չի լինելու. ԱԳՆ

17:41 • 21/09

Տանզանիայում ուղևորատար լաստանավի խորտակման հետևանքով զոհերի թիվը հասել է 136-ի

17:30 • 21/09

Մեր առաջարկած ընտրությունը շատ պարզ է` հավերժ միտի՞նգ, թե՞ համառ աշխատանք. Նաիրա Զոհրաբյանի ուղերձը

17:24 • 21/09

Իսպանիայի ֆուտբոլի ֆեդերացիան որոշում է կայացրել Լա Լիգայի հանդիպումներ ԱՄՆ-ում անցկացնելու վերաբերյալ

17:16 • 21/09

Պեսկովը մեկնաբանել է «Ասադի հեռախոսազանգին չպատասխանած» Պուտինի մասին լուրը

17:00 • 21/09

Թուրքիան անհրաժեշտության դեպքում կարող է մեծացնել իր ռազմական ներկայությունը սիրիական Իդլիբում. Էրդողանի խոսնակ

16:48 • 21/09

Դարպասապահ Դավիդ Յուրչենկոն ծնկի վիրահատության կենթարկվի Գերմանիայում

16:45 • 21/09

Հայաստանի Անկախության օրը Երևանի Կենտրոնում. քաղաքացիներին միացել են քաղաքական, հանրային գործիչները (տեսանյութ)

16:33 • 21/09

Ալիևը հայտարարել է, որ Արցախը «երբևէ չի ստանա Ադրբեջանի ինքնիշխանությունից դուրս որևէ կարգավիճակ»

16:26 • 21/09

Պատգամավոր Մելիքսեթ Մանուկյանին պատկանող մեքենան բախվել է այլ մեքենայի, իսկ հետիոտնին՝ վրաերթի ենթարկել. shamshyan.com

16:25 • 21/09

«Դիարբեքիրն իմ մի մասնիկն է, ես էլ՝ նրա»․ գրող Մկրտիչ Մարկոսյանի հարցազրույցը թուրքական «Հյուրրիյեթ»-ին

16:15 • 21/09

40+1-ը անցնելու ենք, Արտակ Զեյնալյանը կլինի քաղաքապետ. Էդմոն Մարուքյան

16:09 • 21/09

Գերմանական հետախուզությունը կարող է սկսել հետևել երկրում գործող թուրքական մզկիթներին

16:07 • 21/09

Ասանժը մարդկությանն ազատության կորուստ է կանխատեսում

16:05 • 21/09

Եղան հակաքարոզչության առանձին դեպքեր, բայց դրանք չեն նսեմացնում ընդհանուր պատկերը. ՕԵԿ-ն ամփոփեց քարոզարշավը

16:03 • 21/09

Նուրմագոմեդովը` Մաքգրեգորին. Բոլոր հարբեցողներին միևնույն ճակատագիրն է սպասվում

16:00 • 21/09

Երևանի ավագանու և արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունները չի կարելի կառավարության վստահության հանրաքվեի վերածել. Ա. Զեյնալյան

15:45 • 21/09

Հայաստանում համաներում պետք է լինի և վերջին անգամ, այն պետք է վերաբերի նաև ցմահ ազատազրկվածների երկու կատեգորիայի. Ավետիք Իշխանյան

15:36 • 21/09

Հենրիխ Մխիթարյանը կարող է բաց թողնել Էվերթոնի հետ խաղը

15:33 • 21/09

Մեսսին ճանաչվել է Չեմպիոնների լիգայի` շաբաթվա լավագույն խաղացող

15:25 • 21/09

ՀՀ նախագահը Երախտագիտության մեդալով պարգևատրել է Դեյվիդ Սքորթոնին և Սաբրինա Լին Մոթլիին

15:22 • 21/09

Էլիզաբեթ 2-րդը հարսանիքից առաջ Մարքլին ստիպել է սառեցնել ձվաբջիջները. լրատվամիջոցներ

15:19 • 21/09

ԱԱԾ սահմանապահ զորքերի հրամանատար Վ. Սարգսյանի պաշտոնավարման ժամկետը երկարաձգվել է

15:12 • 21/09

Երևանի Սայաթ-Նովա պողոտայի շենքերից մեկի մոտակայքում գազի արտահոսքից բռնկված հրդեհը մարվել է

15:07 • 21/09

Նախագահը ՀՀ ԶՈւ գլխավոր շտաբի պետին շնորհեց գեներալ-լեյտենանտի զինվորական կոչում

15:05 • 21/09

Ճակատագրի հեգնանքով՝ այսօր պետք է փրկել հեղափոխության գաղափարները նրանցից, ովքեր այն սկսել են. Ռոբերտ Քոչարյան

14:59 • 21/09

Ադրբեջանը սադրանքներ է իրականացնում Տավուշում՝ գրոհի ուղղությունը փոխելու համար. Աստվածատուր Պետրոսյան (տեսանյութ)

14:53 • 21/09

ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարը և ՎԶԵԲ-ի տարածաշրջանային ղեկավար Վոյցեխ Բոնյաշչուկը քննարկել են համագործակցության հարցեր

14:51 • 21/09

Նյու Յորքում 52-ամյա կինը հարձակում է գործել մանկապարտեզի վրա՝ դանակահարելով երեխաների

14:44 • 21/09

Հանրապետության տարածքում ջերմաստիճանը կնվազի 2-3 աստիճանով, այնուհետև աստիճանաբար նույնքան կբարձրանա

14:43 • 21/09

Արմեն Սարգսյանը շնորհավորական ուղերձ է հղել Մալթայի նախագահին անկախության տոնի առթիվ

14:41 • 21/09

Մեր ժողովուրդն առանձնահատուկ է, և պետք է նշանակալի ձեռքբերումներով առանձնահատուկ դարձնել այս տարին. Արմեն Սարգսյան

14:37 • 21/09

Անկախության տոնը՝ Հանրապետության հրապարակում (տեսանյութ)

14:36 • 21/09

Իրանը հերքել է Ռոհանիի՝ Թրամփի հետ հանդիպում խնդրելու վերաբերյալ տեղեկությունը

14:30 • 21/09

Սպիտակ չեք ունենա, եթե չհամախմբեք բոլոր գույները, նույնիսկ սևը. Արմեն Սարգսյանը՝ քաղաքական դաշտը սև ու սպիտակի բաժանելու մասին

14:22 • 21/09

3.7 մլն դոլար. հաղորդավար Էնթոնի Բուրդենի ինքնասպանությունից 3 ամիս անց նրա բնակարանը վաճառքի է հանվել (լուսանկարներ)

14:20 • 21/09

Հրազդան քաղաքում՝ ավտոմեքենայում, օձ է հայտնաբերվել

14:18 • 21/09

Պորոշենկոն դատի է տվել BBC-ին՝ իր մասին աղմկահարույց նյութի հրապարակման համար

14:15 • 21/09

Դեպքի առթիվ ԱՀ ոստիկանությունում որևէ հայտարարություն չէր տրվել. ԱՀ ոստիկանությունը՝ Արցախի Շոշ գյուղում կատարված միջադեպի մասին

14:13 • 21/09

Է. Մարուքյանին տրված տեղեկությունը թերի է կամ ոչ մասնագիտական․ Ա. Նավասարդյանը՝ սոցհարցումների սխալ լինելու հայտարարության մասին

14:08 • 21/09

Մխիթարյանի վիճակագրությունն ու գնահատականը Վորսկլայի հետ խաղում

14:07 • 21/09

Բոլոր պատգամավորներին այսօր առավոտյան ուղարկվել են անհատական հրավերներ. Է. Աղաջանյանը՝ Ա. Աշոտյանի մեղադրանքին ի պատասխան

14:03 • 21/09

«Իմ քայլը»՝ 60.6%, ԲՀԿ 9.2%, «Լույս»՝ 3.4%. «GALLUP International association»-ը ներկայացրեց Երևանի ավագանու ընտրությանն ընդառաջ հարցումների արդյունքները

13:58 • 21/09

Ճապոնական հետազոտական զոնդերը վայրէջք են կատարել Ռյուգու երկնաքարի վրա

13:50 • 21/09

Պերուում Լենինը ցանկանում է խոչընդոտել Հիտլերին քաղաքապետ դառնալու հարցում

13:50 • 21/09

Նուրմագոմեդով-Մաքգրեգոր. կայացել է հայացքների մենամարտը (տեսանյութ)

13:44 • 21/09

Մի՛ բացառեք, որ ևս երեք ամիս հետո ՔՊ-ն հայտարարի, որ պառլամենտական ընտրություններ պետք չեն. Արարատ Զուրաբյան

13:39 • 21/09

«1000 դրամների» հիմնադրամն աստիճանաբար կտարածվի նաև ավելի վաղ տարիներին եղած դեպքերի վրա. Նիկոլ Փաշինյան

13:37 • 21/09

Վետերանների խնդիրները կքննարկվեն և ըստ առաջնահերթության կտրվեն լուծումներ. Ն. Փաշինյանն այցելել է վետերանների միավորում

13:35 • 21/09

Ավստրիացի ընթերցողներին կներկայացվեն ՀՀ-ի և Ավստրիայի միջև ձևավորված համագործակցության արդյունքները գյուղատնտեսության ոլորտում

13:32 • 21/09

Պետք է հարգենք անմեղության կանխավարկածը. Արա Կետիկյանը երես չի թեքել Մանվել Գրիգորյանից (տեսանյութ)

13:30 • 21/09

Հայ-թուրքական սահմանը հատած 16-ամյա թուրք տղայի հայրը կժամանի Հայաստան՝ որդուն տանելու․ Ermenihaber

13:18 • 21/09

Անկախության տոնի առթիվ ՀՀ նախագահը պարգևատրել է մի խումբ զինծառայողների և ազատամարտիկների (լուսանկարներ)

13:17 • 21/09

Մեքսիկայի նորընտիր նախագահը խոստացել է նախագահական պալատում ցանցաճոճ կախել